Ο πόνος είναι ξένος προς το σχέδιο του Θεού και δεν δημιουργήθηκε από Αυτόν

Ότι ο Θεός δεν θέλει ουσιαστικά τον πόνο, τούτο φανερώνεται με σαφήνεια από το γεγονός ότι δεν τον δημιούργησε στην απαρχή της δημιουργίας και ούτε τον πρόσθεσε μεταγενέστερα σε αυτή. Είναι ξένος προς το θείο σχέδιο σε ό,τι αφορά τον άνθρωπο και τα υπόλοιπα όντα της δημιουργίας, όπως αυτό εκδηλώνεται από τις απαρχές του και στους αιώνες των αιώνων.

Ο καθολικά αγαθός χαρακτήρας και η απουσία του κακού από καθετί που δημιούργησε ο Θεός υπογραμμίζονται στο βιβλίο της Γενέσεως, τόσο για κάθε στάδιο της δημιουργίας: «Και είδεν ο Θεός ότι καλόν» (πρβλ. Γεν. 1, 4.8.10.12.18.21.25), όσο και στο τέλος αυτής για το σύνολό της. Με μια διατύπωση που επιμένει στο γεγονός ότι όλα όσα δημιούργησε ο Θεός ήταν πολύ καλά: «Και είδεν ο Θεός τα πάντα όσα εποίησεν, και ιδού καλά λίαν» (Γεν. 1, 31).

Στο σημείο αυτό δεν θα μπορούσε να προβληθεί το επιχείρημα ότι το κείμενο έχει υπόψη του μόνο το ηθικό κακό και όχι τα φυσικά κακά [στο εξής: «δεινά» (Σ.τ.Μ.)] καθώς η έννοια του ηθικού κακού δεν θα ήταν ακόμη δυνατόν να έχει αποκτήσει νόημα, δεδομένου ότι ούτε ο άνθρωπος είχε πλαστεί ακόμη ούτε και ο πονηρός ήταν παρών στον παράδεισο.

Από την πλευρά τους, οι Πατέρες, όταν αναφέρονται στο «κακό» έχουν υπόψη τους το ηθικό κακό, καθώς και τα δεινά, στα οποία ανήκει και ο πόνος ως ένα στοιχείο με βαρύνουσα σημασία. Δεν κάνουν λόγο πάντα γι’ αυτόν αφού τον εξετάζουν χωριστά. Ομιλούν όμως για τη νόσο, τη φθορά και τον θάνατο, με τα οποία συνδέεται δικαιολογημένα: καθώς συχνότατα συνοδεύει την ασθένεια, συνδέεται με τη φθορά, καθώς και με τις περισσότερες από τις διαδικασίες που οδηγούν στον θάνατο. Οι Πατέρες αναφέρονται επίσης και στο παθητό (στην παθητότητα): ο όρος υποδηλώνει ότι είναι δυνατόν να προσβληθεί κάποιος από τα φυσικά πάθη, μεταξύ των οποίων ο πόνος κατέχει μια από τις πρώτες θέσεις.

Επομένως, οι Πατέρες διαβεβαιώνουν ότι όλα αυτά απουσίαζαν στην απαρχή της δημιουργίας, καθώς ο Θεός δεν τα είχε θέσει εκεί και ούτε είχε τον σκοπό να συμβεί κάτι τέτοιο. Σε ό,τι αφορά τον άνθρωπο, ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης σημειώνει ότι «δεν δημιούργησε τίποτε με κακό σκοπό, Αυτός που οργάνωσε όλο το σύμπαν σύμφωνα με το αγαθό». Στο ερώτημα: «Κι από πού προέρχονται oι αρρώστιες; Από πού οι σωματικές βλάβες και οι αναπηρίες;», ο άγιος Βασίλειος Καισαρείας απαντά ότι δεν δημιουργήθηκαν από τον Θεό, αφού ο Θεός δημιούργησε μόνο τη φύση και όχι αυτό που εκτρέπεται από τη φύση (όπως οι ασθένειες) για να την αποστραφεί και να υπάρχει ακόμα και σε αντίθεση με τη φύση [«παρά φύση» στο εξής (Σ.τ.Μ.)]: «Γιατί ούτε αγέννητη είναι η αρρώστια ούτε βέβαια και δημιούργημα του Θεού. Οι ζωντανοί οργανισμοί πλάστηκαν με την κατασκευή που τους αρμόζει σύμφωνα με τη φύση [«κατά φύση» στο εξής (Σ.τ.Μ.)], και ήρθαν στη ζωή αρτιμελείς, αρρώστησαν όμως όταν ξέφυγαν από την κατά φύση κατασκευή τους. Γιατί την υγεία του τη χάνει κάποιος είτε γιατί ακολουθεί κακό τρόπο ζωής είτε εξαιτίας οποιουδήποτε παράγοντα που προκαλεί αρρώστιες. Επομένως ο Θεός έπλασε το σώμα, και όχι την ασθένεια». Με τον ίδιο τρόπο εκφράζεται και ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς: «… ο Θεός […] δεν δημιούργησε… νόσους και ασθένειες»17.

Σε ό,τι αφορά τον πόνο κυριολεκτικά, ο άγιος Μάξιμος Ομολογητής διαβεβαιώνει ρητά ότι «ο Θεός που δημιούργησε τη φύση των ανθρώπων, δεν συνδημιούργησε ταυτόχρονα με αυτή την ηδονή και την οδύνη σε αναφορά με την αισθητική δύναμη, αλλά προσάρμοσε σε αυτή μια νοερή δύναμη με την προοπτική της ηδονής, που να επιτρέπει στον άνθρωπο να απολαμβάνει τον Θεό με άρρητο τρόπο». Ο ίδιος συμπληρώνει: «την εσωτερική μεταβολή της φύσης προς το πάθος, τη φθορά και τον θάνατο δεν τη δέχτηκε (έλαβε) ο άνθρωπος από τον Θεό καταρχάς». Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης σημειώνει ότι μπορούσαμε να διαπιστώσουμε ότι από τον πρώτο άνθρωπο «απούσιαζε το πάθος, επειδή ήταν αντίτυπο και πορτρέτο Αυτού που δεν γνωρίζει το πάθος». Και ο άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός διαβεβαιώνει ότι ο Θεός μάς ήθελε για πάντα απαθείς (επομένως, μεταξύ των άλλων, και απαλλαγμένους από τον πόνο).

Δημιουργός των δεινών είναι ο Θεός: μια αιρετική άποψη.

Οι Πατέρες ενδιαφέρονται να διαβεβαιώσουν ότι ο Θεός δεν είναι ο δημιουργός των δεινών, ειδικότερα όταν υποχρεώθηκαν εκ των πραγμάτων να αντικρούσουν και να αναιρέσουν δόγματα που έθεταν σε κίνδυνο τη χριστιανική πίστη: για ποικίλους λόγους ο πλατωνισμός, ο γνωστικισμός, ο μανιχαϊσμός, ο νεοπλατωνισμός, ο ωριγενισμός και ο πελαγιανισμός υποστήριζαν το αντίθετο, ότι δηλαδή ο Θεός είναι ο ποιητής των κακών.

(1) Οι πλατωνικοί φιλόσοφοι επιβεβαίωναν μεν ότι ο Θεός δεν ήταν ο ποιητής των δεινών, θεωρούσαν ωστόσο ότι η απαρχή του κακού βρισκόταν στην αταξία της προϋπάρχουσας ύλης, η οποία και χρησιμοποιήθηκε από τον Δημιουργό για την κατασκευή του κόσμου, από την πλευρά τους οι νεοπλατωνικοί έβλεπαν την πηγή του κακού περισσότερο ως μια βαθμιαία κατάπτωση, μια παραμόρφωση της ύλης, μια απώλεια του είναι και του αγαθού της, που ήταν αποτέλεσμα της απομάκρυνσής της από τον Ένα από τον Οποίο και προερχόταν. Τα δύο αυτά φιλοσοφικά ρεύματα θεωρούσαν ότι το κακό οφειλόταν κατά ένα μέρος, για τον άνθρωπο, στην πτώση της ψυχής του στο σώμα. Την ίδια ιδέα, δηλαδή αυτή του στενού δεσμού ανάμεσα στο κακό και την ύλη, συναντάμε και πάλι στον ωριγενισμό που έχει δεχτεί την ισχυρή επίδραση του νεοπλατωνισμού. [Η πηγή της κεντρικής ιδέας του ωριγενισμού για το συγκεκριμένο ζήτημα εντοπίζεται εν μέρει στο έργο Περί αρχών του Ωριγένη και στα Κεφάλαια γνωστικά του Ευαγρίου του Ποντικού].

Πολλοί Πατέρες αντικρούουν τούτη την αντίληψη. Για παράδειγμα, ο Διονύσιος Αρεοπαγίτης (που συχνά αδικείται κατατασσόμενος στο ρεύμα του νεοπλατωνισμού, ενώ στην πραγματικότητα δίνει μεγάλη βαρύτητα στην αναίρεση του νεοπλατωνισμού εκ των έσω, χρησιμοποιώντας τις κατηγορίες αυτού για να προσδώσει σε αυτές χριστιανικό νόημα) υπογραμμίζει: «Και αυτή [η ύλη] μετέχει στην τάξη, την ομορφιά και τη μορφή». Ο Θεός, όταν έπλασε τον κόσμο, χρησιμοποίησε την ύλη ως «απαραίτητη (όπως λένε) […] για την ολοκλήρωση του σύμπαντος»· επομένως, αναρωτιέται ο Αρεοπαγίτης: «Πώς λοιπόν ο Αγαθός (Θεός) θα χρησιμοποιούσε για τη δημιουργία κάτι (από το) κακό»;

(2) Κυρίως όμως, ήταν εναντίον του δόγματος των Μανιχαίων που κλήθηκαν να δώσουν μάχη οι Πατέρες (και ιδιαίτερα οι Βασίλειος Καισαρείας, Γρηγόριος Νύσσης, Κύριλλος Ιεροσολύμων και Ιωάννης ο Χρυσόστομος), εξαιτίας της επίδρασης που το συγκεκριμένο ρεύμα σκέψης ασκούσε στους κόλπους του χριστιανισμού· άλλωστε είναι γνωστή η σύνδεση του μανιχαϊσμού με τις απαρχές του γνωστικισμού και του μαζντεϊσμού [ζωροαστρισμού (Σ.τ.Μ.)]. Οι Μανιχαίοι δέχονταν την αΐδιο προΰπαρξη δύο Αρχών, μίας για το αγαθό και μίας για το κακό. Αντιμετωπίζοντας το συγκεκριμένο δόγμα, ο άγιος Βασίλειος προσδιορίζει: «Γιατί ούτε (το κακό) είναι αγέννητο, σύμφωνα με κάποιο λόγο των ασεβών, που εξισώνουν και θεωρούν ισότιμη την πονηρή φύση με την αγαθή, ωσάν να ήταν και οι δύο χωρίς αρχή, ωσάν να προηγούνταν κάθε δημιουργίας· ούτε βέβαια έχει γεννηθεί (από τον Θεό)». Οι Μανιχαίοι πρόβαλλαν την ένσταση ότι ο Θεός δεν ήταν δυνατό να μην προβλέπει τα δεινά που θα συνέβαιναν στην ανθρωπότητα και ότι Αυτός τα είχε δημιουργήσει με πλήρη επίγνωση: «Γιατί αυτά», γράφει ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης, «τα παρουσιάζουν με έμφαση όσοι έχουν παρασυρθεί από την απάτη των μανιχαϊκών δογμάτων, ώστε να επιβάλλουν την πλάνη τους, διότι αποδεικνύουν με αυτό τον τρόπο ότι ο Δημιουργός της ανθρώπινης φύσης είναι πονηρός. Γιατί, αν πραγματικά κανένα από τα όντα δεν ξεφεύγει από τη γνώση του Θεού, και αν ο άνθρωπος είναι βυθισμένος στα δεινά, είναι αδύνατο να παραμένει ακέραιο το δόγμα για την αγαθότητα του Θεού, καθώς ο άνθρωπος θα έχει κληθεί στην ύπαρξη προορισμένος να ζει μέσα στα δεινά». Και συνοψίζει ο άγιος Γρηγόριος το μανιχαϊκό δόγμα ως εξής: «Καθώς η φύση του σώματος που είναι σύνθετη και οδεύει στη διάλυση υπόκειται αναγκαστικά σε παθήματα και ασθένειες, και καθώς τα παθήματα αυτού του είδους σε κάποιο βαθμό συνοδεύονται από αίσθηση οδύνης, θεωρούν ότι η δημιουργία του ανθρώπου είναι έργο ενός πονηρού Θεού». Ανασκευάζοντας τούτο το εσφαλμένο δόγμα, ο άγιος Γρηγόριος διακηρύσσει ότι «η ευθύνη για το κακό δεν βαρύνει τον Θεό» και ότι «δεν είναι δυνατόν, λογικά, να δηλώνει κάποιος μικρόψυχα ότι υπεύθυνος για τα δεινά είναι ο Δημιουργός της ανθρωπότητας».

(3) Μερικοί Πατέρες επίσης (και κυρίως ο ιερός Αυγουστίνος) βρέθηκαν στην ανάγκη να βεβαιώσουν, προκειμένου ν’ αντιμετωπίσουν τους πελαγιανούς, ότι ο Θεός δεν είχε καμιά ευθύνη στην απαρχή των δεινών που επηρεάζουν την ανθρωπότητα. Οι πελαγιανοί βέβαια (Πελάγιος, Ιουλιανός Αικλάνων, Κελέστιος) δεν δήλωναν ρητά ότι ο Θεός είναι ο ποιητής των δεινών. Τούτη η θέση όμως συναγόταν έμμεσα από την παραδοχή τους ότι ο Αδάμ είχε πλαστεί με τη δυνατότητα της φθοράς, υπέκειτο στα πάθη (συνεπώς και στον πόνο) και ήταν θνητός. Η συγκεκριμένη αντίληψη αντικρούστηκε από τον ιερό Αυγουστίνο και καταδικάστηκε από Σύνοδο που συγκλήθηκε στην Καρθαγένη το 418. Επαναλήφθηκε όμως εν μέρει από ορισμένους συγγραφείς της Ανατολής στο πλαίσιο μιας υπέρμετρης αντίδρασης εναντίον του δόγματος του ιερού Αυγουστίνου, (το οποίο αντιμετώπιζε μεν τον πελαγιανισμό, εμφάνιζε δε εσφαλμένες θέσεις). Κάποια ίχνη πελαγιανισμού εντοπίζονται στον Διόδωρο Ταρσού και στον μαθητή του Θεόδωρο Μοψουεστίας. Εντούτοις, πρέπει να αναφερθεί ότι η συγκεκριμένη αντίληψη παρέμεινε τελείως στο περιθώριο.

Ο ισχυρισμός ότι τα δεινά δημιουργήθηκαν από τον Θεό αποτελεί άρνηση του αγαθού Θεού, και συνεπώς άρνηση του Θεού.

Ο αγαθός Θεός δεν θα μπορούσε να έχει εισάγει στην ανθρώπινη φύση τα δεινά που εντοπίζουμε τώρα σε αυτή. «Καθώς ο άνθρωπος αποτελεί έργο του Θεού», γράφει ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης, «ο Οποίος χάρη στην αγαθότητά Του έφερε τούτο το πλάσμα στη ζωή, δεν θα ήταν δυνατόν κάποιος, σκεπτόμενος λογικά, να υποπτευθεί, ότι αυτός που οφείλει την ύπαρξή του στην αγαθότητα, έχει βυθιστεί από τον Δημιουργό του μέσα στα δεινά· […] κάποια άλλη είναι η αιτία για την παρούσα κατάσταση της ύπαρξής μας και την αποστέρησή μας από μια πιο ευνοϊκή και ζηλευτή κατάσταση»35.

Η θεώρηση του Θεού ως αρχής και πηγής του κακού οδηγεί στην άρνηση της αγαθότητάς Του. Ο Διονύσιος Αρεοπαγίτης γράφει ότι «δεν είναι αλήθεια ότι ο Θεός είναι πηγή του κακού. Γιατί θα έπρεπε να αρνηθεί την αγαθότητά Του, διαψεύδοντας τον λόγο Του ότι δημιουργεί και φέρνει στο φως της ημέρας μόνο αγαθά πράγματα».

Επομένως, η άρνηση της αγαθότητας του Θεού οδηγεί στην άρνηση Αυτού του ίδιου του Θεού, επειδή ο Θεός είναι Αγαθότητα. 0 Μέγας Βασίλειος τοποθετεί εκείνον που πιστεύει ότι ο Θεός είναι ο ποιητής των δεινών στην ίδια θέση με τον άθεο. «Είναι λοιπόν ανόητος και άμυαλος, πραγματικά στερημένος από νου και σύνεση, αυτός που ισχυρίζεται ότι δεν υπάρχει Θεός. Του μοιάζει πολύ και δεν έχει τίποτε να ζηλέψει σε ανοησία και αυτός που ισχυρίζεται ότι ο Θεός είναι υπεύθυνος για τα δεινά. Γιατί τοποθετώ στο ίδιο επίπεδο την αμαρτία τους, καθώς ο καθένας από τους δύο με τον ίδιο τρόπο αρνείται τον Αγαθό. Ο μεν πρώτος λέει ότι αυτή η Ύπαρξη δεν υπάρχει καθόλου, ο δε δεύτερος αποφαίνεται ότι δεν είναι Ύπαρξη αγαθή. Πραγματικά, αν Αυτός είναι υπεύθυνος για τα δεινά, είναι φανερό ότι δεν είναι αγαθός. Έτσι και από τις δύο πλευρές προκύπτει άρνηση του Θεού».

Ο πόνος αποτελεί τμήμα μιας παρά φύση πραγματικότητας, που συνιστά απουσία του αγαθού.

Η θέση του Μεγάλου Βασιλείου συνδέεται με τη γενικότερη αντίληψη σύμφωνα με την οποία το κακό είναι μια παρά φύση πραγματικότητα. Η αντίληψη αυτή απαντά και στον Γρηγόριο Νύσσης που σημειώνει ότι το κακό «εμφυτεύθηκε στη φύση παρά φύση». Την ίδια ιδέα βρίσκουμε επίσης και στον Διονύσιο Αρεοπαγίτη.

Η θέση του Μεγάλου Βασιλείου συνδέεται επιπλέον με την αντίληψη ότι το κακό, στις διάφορες διαβαθμίσεις του, συνιστά απώλεια ή απουσία του αγαθού. «Να μη θεωρείς καθόλου ότι ο Θεός είναι υπεύθυνος για την ύπαρξη του κακού», γράφει, «ούτε να φαντάζεσαι ότι το κακό έχει δική του υπόσταση. […] Γιατί το κακό αποτελεί στέρηση του αγαθού. Ο οφθαλμός έχει δημιουργηθεί, η τύφλωση όμως συνέβη με την απώλεια των ματιών». Η συγκεκριμένη αντίληψη επαναλαμβάνεται και από τους αγίους Γρηγόριο Νύσσης, Διονύσιο Αρεοπαγίτη και Μάξιμο Ομολογητή. Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης σημειώνει ότι «κάθε κακία χαρακτηρίζεται από τη στέρηση του αγαθού, χωρίς να υπάρχει καθαυτή». Και τούτο τον οδηγεί στο συμπέρασμα ότι δεν είναι δυνατόν να είναι ο Θεός δημιουργός αυτής: «Επομένως το μη ον δεν έχει υπόσταση, και αυτό που δεν έχει υπόσταση δεν είναι έργο Εκείνου που δημιούργησε όσα έχουν υπόσταση. Η ευθύνη, λοιπόν, του κακού δεν πέφτει στον Θεό, τον ποιητή των όντων και όχι τον δημιουργό των μη όντων δεν πέφτει σε Αυτόν που δημιούργησε την όραση και όχι την τύφλωση». Και στον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, η συγκεκριμένη αντίληψη αναπτύσσεται πιο αναλυτικά. Επισημαίνει ότι «η ύπαρξη του κακού πρέπει να θεωρηθεί απλώς τυχαία, και με ξένη, διαφορετική φύση [ως προς τον Θεό και τη φύση που Αυτός δημιούργησε (Σ.τ.Μ.)]». «Το κακό δεν είναι παρά ένα ατέλεστο αγαθό», «μια υποβάθμιση και ανεπάρκειά του». «Καταστρέφει την ύπαρξη των όντων», και ο μοναδικός ρόλος του είναι να διαφθείρει και να καταστρέφει. Προέρχεται «από πολλές και επιμέρους ανεπάρκειες», «ούτε βέβαια τα κακά παράγονται από λόγους και δυνάμεις [θετικές], αλλά μάλλον από την αδυναμία, την ανεπάρκεια και τη μη αρμονική ανάμειξη ετερογενών στοιχείων». Το κακό μέσα μας δεν αποτελεί παρά μόνο «απώλεια και ατέλεια των οικείων αγαθών».

Αναφορικά λοιπόν με τα δεινά που επηρεάζουν και προσβάλλουν τη φύση, θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε ότι το κακό «συνίσταται στη φθορά της φύσης», στην εξασθένηση και κατάπτωση των φυσικών έξεων, ενεργειών και δυνάμεων, όπως σημειώνει ο Διονύσιος Αρεοπαγίτης, ο οποίος και προσδιορίζει επιπλέον: «… το κακό δεν εντοπίζεται στα σώματα […]. Ασθένεια είναι η απώλεια της μορφής και η στέρηση της τάξης».

Με άλλα λόγια, η ασθένεια και ο πόνος που συνδέεται με την ασθένεια αντιστοιχούν σε κατάρρευση και φθορά της υγείας, την οποία, σύμφωνα με τους Πατέρες, ο άνθρωπος γνώριζε τόσο στην ψυχή του όσο και στο σώμα του.

Ο άνθρωπος στην παραδείσια κατάστασή του αγνοούσε τον πόνο.

Ομόφωνα οι Πατέρες επιβεβαιώνουν ότι στην αρχέγονη κατάστασή του, στον παράδεισο, ο άνθρωπος αγνοούσε τον πόνο τόσο σε ψυχολογικό και ηθικό όσο και σε φυσικό επίπεδο.

Όλοι υπενθυμίζουν την πραότητα, τη χαρά, την τέρψη, την έντονη πνευματική μακαριότητα και το κάλλος που γευόταν ο άνθρωπος στον παράδεισο, τα οποία και τον τοποθετούσαν όχι μόνο πέρα από κάθε είδους πόνο, αλλά και από κάθε ηδονή.

Και τούτη η κατάσταση συμβάδιζε με μιαν άλλη, πνευματικής, ψυχικής και σωματικής απαρτίωσης, την οποία δεν μπορούσε τίποτε να φθάσει. Ο άγιος Δωρόθεος Γάζης παρατηρεί ότι, στην αρχή ο άνθρωπος «ζούσε στη χαρά του παραδείσου, […] έχοντας υγιές το σύνολο των δυνάμεών του [των αισθήσεών του (Σ.τ.Μ.)], στην κατά φύση κατάσταση, όπως ακριβώς είχε δημιουργηθεί». Κατά τον ίδιο τρόπο, και ο Ησαΐας ο Αναχωρητής σημειώνει ότι, στην αρχέγονη κατάστασή του, ο άνθρωπος «είχε υγιείς τις δυνάμεις [αισθήσεις] και σταθερές στην κατά φύση κατάστασή τους». Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης υπογραμμίζει ότι η υγεία (ψυχική και σωματική) του ανθρώπου στην αρχέγονη κατάστασή του ήταν συνέπεια της ενάρετης ζωής του: «Κάποτε, το ανθρώπινο γένος, όπως μπορούμε να το κατανοήσουμε, απολάμβανε την υγεία, καθώς τα στοιχεία της […] ήταν ισόρροπα μέσα μας, σύμφωνα με τους νόμους της αρετής».

Ο Μέγας Βασίλειος παρατηρεί γενικά ότι ο άνθρωπος ζούσε «στον παράδεισο μια ζωή από την οποία απούσιαζε κάθε λύπη». Ο Μέγας Αθανάσιος κάνει λόγο για «ήσυχη, ήρεμη και πραγματικά μακάρια ζωή». Και ο άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός παρατηρεί ότι «ο Δημιουργός, ο Θεός μας, ήθελε να είμαστε αμέριμνοι, να μη μας απασχολούν χίλια δύο πράγματα ούτε η ζωή μας να είναι επιρρεπής στην αγωνία, αλλά να έχουμε όλα τα αγαθά που είχαν τύχει στον Αδάμ». Ορισμένοι Πατέρες ορίζουν με ακρίβεια ότι πάθη όπως η λύπη και ο φόβος (τα οποία θεωρούν με την ευρεία σημασία τους και κατά τη γνώμη τους αποτελούν σημαντικές, πηγές ψυχολογικού και ηθικού πόνου) ήταν άγνωστα στον άνθρωπο κατά την αρχέγονη κατάστασή του, καθώς «τα πάθη αυτά […] δεν ήταν πρωταρχικά συστατικά της φύσης του ανθρώπου».

Προκειμένου ειδικότερα για το σώμα, ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος γράφει: «Αν θέλεις να ξέρεις πώς ήταν ο άνθρωπος όταν βγήκε από τα χέρια του Θεού, ας πάμε στον παράδεισο, κι ας δούμε ποιον άνθρωπο μόλις τοποθέτησε εκεί ο Θεός. Γιατί το σώμα εκείνο δεν ήταν φθαρτό· […] αλλά όπως κάποιος ανδριάντας που μόλις βγήκε από το καμίνι λάμπει εκτυφλωτικά, έτσι κι εκείνο το σώμα ήταν απαλλαγμένο από κάθε αδυναμία και έλλειψη εντοπίζουμε σε αυτό σήμερα…». Και ο ίδιος επιβεβαιώνει επιπλέον ότι, στην αρχική κατάστασή του, ο άνθρωπος, «μολονότι ντυμένος με σώμα δεν υπέφερε καθόλου από τα σωματικά […] ούτε είχε κάτι άλλο ανάγκη» ούτε είχε αδυναμίες και αλλοιώσεις που βιώνει σήμερα. Ο Μέγας Αθανάσιος, σκεπτόμενος ταυτόχρονα και την ψυχή και το σώμα, σημειώνει ότι ο άνθρωπος ζούσε «στον παράδεισο ζωή χωρίς λύπη, πόνο και έγνοιες».

Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης παρατηρεί ότι «στην αρχή της δημιουργίας, η φύση μας ήταν αγαθή και ζούσε σε αγαθό περιβάλλον». Ανάμεσα στα αγαθά που είχε στην αρχή ο άνθρωπος «η απουσία κάθε λύπης» (τό άλυπον) καταλάμβανε αναμφισβήτητα σημαντική θέση. Αφορούσε τόσο στην ψυχή όσο και στο σώμα: για την οδύνη, «για τις σωματικές δοκιμασίες […] που έχουν συνδεθεί πολύπλοκα με τη φύση μας, δεν είχε η ανθρωπότητα καμία γνώση στην αρχή της δημιουργίας». Πλασμένος κατ’ εικόνα Θεού, ο άνθρωπος μετείχε κατά την ψυχή και το σώμα του όλων των θείων αγαθών. «Ενδεχομένως τούτη η διαβεβαίωση μπορεί να αντιμετωπίσει τον αντίλογο από εκείνον που βλέπει την παρούσα κατάσταση των πραγμάτων και φαντάζεται ότι πείθει για την αναλήθεια τούτου του λόγου, με το επιχείρημα ότι ο σημερινός άνθρωπος βρισκόμενος μακράν από την κατοχή εκείνων των αγαθών, εμφανίζεται σε μας σε μια σχεδόν εντελώς αντίθετη κατάσταση. Αλήθεια, πού εντοπίζεται ο θείος χαρακτήρας της ψυχής; Πού είναι η απουσία του φυσικού πόνου; Και πού είναι αυτή η αιωνιότητα; Η σύντομη διάρκεια της ζωής μας, ο επώδυνος χαρακτήρας της κατάστασής μας, ο προορισμός που υπόκειται στην αλλοίωση, η προδιάθεση να υποφέρουμε όλους τους συνδυασμούς φυσικών και ηθικών νοσημάτων, τους οποιουσδήποτε, και άλλους παρόμοιους, είναι τα επιχειρήματα με τα οποία θα κατατροπώσει τη φύση μας, πεπεισμένος ότι με αυτό τον τρόπο ανατρέπει τον λόγο που ήδη εκθέσαμε σχετικά με τον άνθρωπο. Κι όμως […] ο αφύσικος και αλλόκοτος χαρακτήρας των συνθηκών της ανθρώπινης ζωής σήμερα, δεν αρκεί για να αποδείξει ότι ουδέποτε ο άνθρωπος ήταν κύριος τούτων των αγαθών». Για το άγιο Γρηγόριο, η άποψη ότι μπορούμε να έχουμε τα αγαθά της αρχέγονης φύσης δεν μπορεί παρά να μας κάνει να υπομένουμε περισσότερο τα τρέχοντα δεινά: «Κι όποιος κάνει λόγο για τις σωματικές δοκιμασίες που είναι κομμάτι της ύπαρξής μας, για τις τόσες αρρώστιες για τις οποίες στην αρχή της δημιουργίας η ανθρώπινη φύση δεν είχε γνώση, μάλλον θα χύσει ακόμη περισσότερα δάκρυα, όταν θα συγκρίνει τη μακαριότητα [πριν από την πτώση] με τη δυστυχία, τα δεινά [τα τωρινά] με τα [αλλοτινά] αγαθά».

Σε άλλο σημείο, ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης εξηγεί ότι στην κατάσταση που είχε πλαστεί, ο άνθρωπος δεν είχε μέσα του ούτε τη δυνατότητα να πάσχει, δηλαδή να έχει όχι μόνο πονηρά πάθη αλλά και φυσικά, και επομένως δεν είχε τη δυνατότητα να υποφέρει: «Ο άνθρωπος, αυτό το λογικό και σκεπτόμενο ζώο, είναι έργο και αντίτυπο (μίμημα) της θείας και ανόθευτης (ακήρατης) φύσης – γιατί στη διήγηση για τη δημιουργία του κόσμου έχει γραφεί σχετικά ότι “κατ’ εικόνα Θεού έποίησεν αύτόν”. Τούτο λοιπόν το ζώο, ο άνθρωπος, δεν είχε εκ φύσεως ούτε ως ιδιότητα ενωμένη με τη φύση του την παθητότητα και τη θνητότητα κατά την πρώτη δημιουργία του. Γιατί δεν θα ήταν δυνατόν να εξασφαλίσει και να διασώσει την έννοια της εικόνας, αν η ομορφιά που αναπαράγεται βρισκόταν σε αντίθεση με το Πρωτότυπο. Αργότερα όμως, και μετά την ολοκλήρωση της πρώτης κατασκευής, εισήλθε η παθητή φύση μέσα του».

Συναντάμε και πάλι στον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή την απουσία της παθητότητας (και συνεπώς της οδύνης) από τη φύση του ανθρώπου στην αρχέγονη κατάστασή της: «Την εσωτερική μεταβολή της φύσης προς το παθητό, τη φθορά και τον θάνατο, […] ο άνθρωπος δεν την είχε στην αρχή». Σε σχόλιό του σε χωρίο του αγίου Γρηγορίου του Ναζιανζηνού, στο οποίο ο τελευταίος υπενθυμίζει τη γυμνότητα του Αδάμ πριν από την πτώση, ο Μάξιμος διακρίνει σε αυτή την κατάσταση της αρμονίας και ισορροπίας που χαρακτήριζε τότε το ανθρώπινο σώμα και η οποία απέκλειε κάθε δυσαρμονία και εσωτερική σύγκρουση που θα είχε ως συνέπεια την οδύνη: «Υποπτεύομαι, λοιπόν, ότι αυτά τα αναφέρει, θέλοντας να δώσει κάποια ένδειξη της διαφοράς που υπάρχει ανάμεσα στη σύσταση του ανθρώπινου σώματος στον προπάτορα Αδάμ πριν από την πτώση, και σε αυτή που παρατηρούμε τώρα σε μας να μας κρατά υπό την επιρροή της. Τότε δηλαδή ο άνθρωπος δεν παρασυρόταν πότε προς τη μια πλευρά και πότε προς την άλλη, από αντίθετες μεταξύ τους ιδιότητες που κατέστρεφαν οι μεν τις δε, στο πλαίσιο της σύστασης του σώματος. Όχι, παρέμενε όπως ήταν αυτός ο ίδιος χωρίς μεταβολή και απορροή· ήταν ανεπηρέαστος από την αδιάκοπη αλλαγή και από την εναλλασσόμενη επικράτηση αυτών των ιδιοτήτων, ωσάν, διά της χάρης, να μην έπαυε να έχει μερίδιο στην αφθαρσία, χωρίς το μαστίγιο με αυτές τις αιχμές, όμως με προφανώς τελείως διαφορετική σύσταση σε αρμονία με το σώμα του και ιδιότητες απλές και ειρηνικές. Έτσι ο πρώτος άνθρωπος ήταν γυμνός, όχι γιατί δεν είχε σάρκα ή σώμα, αλλά γιατί δεν είχε αυτή την παχύτερη σύσταση του σώματος [που έχει σήμερα], και η οποία καθιστά τη σάρκα και θνητή και τραχιά».

(Απόσπασμα από το βιβλίο του Jean Claude Larchet “Ο Θεός δεν θέλει τον πόνο των ανθρώπων“, Εκδόσεις “Εν πλω”. Στο βιβλίο μπορεί ο αναγνώστης να βρει τις παραπομπές του παρόντος αποσπάσματος)

Το άρθρο Δεν δημιούργησε ο Θεός τον πόνο. εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

 Ἡ θλίψη ἔρχεται καί ζορίζει, στενεύει τόν ἄνθρωπο. Καί ὁ Θεός ἐπεμβαίνει. Καί ὄχι ἁπλῶς φεύγει ἡ θλίψη, ἀλλά πλαταίνει ἡ καρδιά, ἡ ὅλη ὕπαρξη τοῦ ἀνθρώπου. Ἀποκαλύπτεται ὁ Θεός. Φανερώνονται τά μυστήρια τοῦ Θεοῦ. Ὅλο αὐτό πού εἶναι φανερό μέν, ἀλλά δέν τό βλέπει ὁ ἄνθρωπος ἕνεκα στενοψυχίας καί φιλαυτίας.

Εἰς πεῖσμα τοῦ ὅτι ἐπιμένουν τά βάσανα, ἐμεῖς πιστεύουμε ὅτι θά ἐπέμβει ὁ Θεός. Εἰς πεῖσμα τοῦ ὅτι σιωπᾶ ὁ οὐρανός, ἐμεῖς πιστεύουμε ὅτι ἀκούει ὁ Θεός. Ἔτσι ἀρχίζει νά ἔρχεται ὄντως ἡ ἄλλη κατάσταση. Πρέπει ὅμως νά περάσει κανείς ἀπό αὐτή τή δοκιμασία.

 Ὁ θάνατος ἐπιτυγχάνει πράγματα πού δέν μποροῦν νά ἐπιτευχθοῦν μέ ἄλλον τρόπο. Ὅ,τι καί νά γίνει, ἕνας ἄνθρωπος δέν ἡμε��ρεύει, ὅπως θά ἡμερέψει, ὅταν βρεθεῖ μπρο�στά στόν θάνατο. Δέν μπορεῖ νά ταπεινωθεῖ, ὅπως θά ταπεινωθεῖ μπροστά στόν θάνατο. Δέν μπορεῖ ἴσως νά πετάξει πέρα τήν ὅποια κακία ἀπό μέσα του, ὅπως θά τό κάνει, ὅταν βρεθεῖ μπροστά στόν θάνατο.

Ἄν πάρεις τό θέμα τῆς ἀρρώστιας σου κατά Θεόν, τότε, μέ τό νά μένει ἡ ἀσθένεια, αἰσθάνεσαι γιατρεμένος δύο φορές:

Ἄν σέ γιατρέψει, αἰσθάνεσαι μία φορά γιατρεμένος. Ἄν μείνει ἡ ἀρρώστια, αἰσθάνε�σαι γιατρεμένος δύο φορές. Γιατί;

Διότι καί ἀπό τήν ἀρρώστια θά γιατρευ�τεῖς, ὅταν ἔρθει ἡ ὥρα, καί ἕως ὅτου νά ἔρθει ἡ ὥρα νά γιατρευτεῖς ἀπό αὐτή, θά γιατρευτεῖ ἡ ψυχή σου. Θά γιατρευτεῖ ὁ ἐσωτερικός σου ἄνθρωπος, πού πάσχει ἀπό τήν ἀσθένεια, ἀ���πό τή λέπρα τῆς ἁμαρτίας.

Τό ἴδιο ἰσχύει καί γιά τίς ψυχασθένειες καί γιά ὅ,τι ἄλλο μᾶς πονάει.

Ἄν δεῖ κανείς ὅλα τά θέματά του μέσα στήν πρόνοια τοῦ Θεοῦ, θά νιώσει τέτοια ἀ��νακούφιση μέσα του, σάν νά λύθηκαν ὅλα τά προβλήματά του. Διότι ἐν τῷ Θεῷ ὅλα εἶναι λελυμένα!

 Δέν εἶναι τίποτε γιά τόν Θεό νά σέ ἀ��παλλάξει ἀπό αὐτό ἀπό τό ὁποῖο πάσχεις. Ἀλλά δέν σέ συμφέρει.

Ἄν ὄντως ἀγαπᾶς τήν ἀλήθεια, ἄν ἀγα�πᾶς τόν Θεό καί θέλεις νά βρεθεῖς στόν δρόμο τῆς σωτηρίας, θά καταλάβεις ὅτι ὅλα αὐτά πού παθαίνεις συντελοῦν στό νά λεπτυνθεῖ, νά μαλακώσει ἡ ψυχή σου. Νά ἔρθει μέσα σου μετάνοια, ταπείνωση, ἀληθινή ἐμπιστοσύνη καί ἀγάπη στόν Θεό.

Ἔρχεται ὥρα πού ὄντως τό βλέπεις καί τό ζεῖς κι ἐσύ αὐτό, ὅτι, δηλαδή, ἄν ἦταν ὠ��φέλιμο νά πάρει ὁ Θεός τόν πόνο καί τήν ὅποια ταλαιπωρία, ὁπωσδήποτε θά τά ἔ��παιρ�νε. Εἶναι ὅμως ὠφέλιμο καί χρειαζούμενο νά μείνει ὁ ὅποιος πόνος. Καί γι᾿ αὐτό τόν ἀφήνει ὁ Θεός.

Μποροῦμε διά τῆς πίστεως νά νιώσουμε ὅτι μᾶς σπλαχνίζεται ὁ Κύριος καί μᾶς λέει: «Κάνε κουράγιο. Ὅπου νά ᾿ναι, ἔρχεται ἡ ὥρα πού θά περάσουν ὅλα αὐτά πού σέ τυραν�νοῦν».

Καί ἄν μέν ἦρθε ἡ ὥρα νά ἀκούσουμε: «Ὥς ἐδῶ ἦταν. Λυτρώνεσαι», θά γίνει αὐτό. Ἐάν πάλι δέν γίνει, σημαίνει ὅτι δέν ἦρθε ἀ��κόμη ἡ ὥρα· σημαίνει ὅτι ἀκόμη δέν μᾶς συμ�φέρει νά γίνει αὐτό.

Μπορεῖ μέχρι τώρα νά ξεφεύγαμε ἀπό δῶ καί ἀπό κεῖ, καί νά μήν ἔχει γίνει μέσα στήν ψυχή μας τό βῆμα αὐτό πού κάνει τόν ἄνθρωπο νά εἶναι πιστός τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος. Ὅμως, ἦρθε ἡ ὥρα νά γίνει. Ὅσο περισσότερο βλέπουμε καί διαπιστώνουμε ὅτι δέν ἀπαντᾶ ὁ Θεός, ὅτι σιωπᾶ ὁ οὐρανός, ὅσο περισσότερο βλέπουμε ὅτι σάν νά μᾶς ἀπορρίπτει ὁ Θεός, σάν νά μή μᾶς ἀκούει, σάν νά μή μᾶς δέχεται, τόσο βεβαιότερο εἶναι ὅτι ἦρθε ἡ ὥρα αὐτή, καί τόσο περισσότερο ἐμεῖς νά πιστέψουμε, νά ἐξακολουθήσουμε νά πιστεύουμε, νά παρακαλέσουμε τόν Κύριο νά μᾶς δώσει πίστη, καί νά ἐπιστρατεύσουμε τίς δυνάμεις μας, γιά νά ἐκδηλώσουμε αὐτή τήν πίστη. Εἶναι κάτι πού τό περιμένει ὁ Θεός ἀπό τόν ἄνθρωπο.

Συχνά ὁ Θεός ὁδηγεῖ τά πράγματα σέ σημεῖο πού, τρόπον τινά, δέν ἀντέχει κανείς. Ὁ Θεός γνωρίζει πόσο ἀντέχει ἡ καθεμιά ψυχή. Ἀλλά ἀκριβῶς ὅταν ἔλθουν ἔτσι τά πράγματα –μάλιστα ὄχι μιά ἀλλά πολλές φο��ρές– τότε ἐκεῖνος πού ἔχει στοιχειώδη ἐμ�πιστοσύνη στόν Θεό, μαθαίνει ἀκόμη πιό πο�λύ νά ἐμπιστεύεται. Ἔτσι θανατώνεται ὁ πα�λαιός ἄνθρωπος. Θανατώνεται ὁ ἐγωισμός· ὅλο αὐτό τό βέβηλο πνεῦμα πού ἔχει κανείς μέσα του.

Ὁ ἄνθρωπος πρέπει νά περάσει ἀσυνή��θιστες δυσκολίες. Ἀλλιῶς, ἡ ψυχή δέν στρώ�νεται, δέν μετανοεῖ, δέν ξεπερνάει κάποια πράγματα. Δέν ξεκολλοῦν τά κατακάθια τοῦ παλαιοῦ ἀνθρώπου. Χαρίζεται κανείς στόν ἑαυτό του. Τόν ἀγαπᾶ καί δέν τόν πε��τάει πέρα.

Πρέπει νά περάσει ὁ ἄνθρωπος τέτοιες δυσκολίες, πού νά αἰσθανθεῖ ὅτι ὄντως δέν ἀντέχει. Ἀλλά πρέπει νά ἀντέξει. Ἐνῶ δέν ἀντέχει, πρέπει νά ἀντέξει. Καί γιά νά ἀντέξει, θά βάλει καί τίς ἐφεδρίες. Θά παραδοθεῖ δη�λαδή ἐξ ὁλοκλήρου στόν Θεό. Θά ἀπαρνη�θεῖ τελείως τόν ἑαυτό του, πού ὅλο καί κρατάει κρατούμενα.

Ἡ ὅποια ἀρετή μας εἶναι ἕνα ἐπικάλυμμα, πού σκεπάζει τίς νοσηρές καί ἁμαρτωλές κα�ταστάσεις πού βρίσκονται βαθιά μέσα στήν ψυχή.

Γι᾿ αὐτό ὁ Θεός ἐπιτρέπει νά ἔρθουν ἔτσι τά πράγματα, ὥστε νά ἀπελπισθεῖς. Νά μή μείνει τίποτε ὄρθιο. Νά ὑπάρχει βαθύτερα μόνο μιά σώζουσα ἐλπίδα ἀνεπαίσθητη, πού δέν τήν καταλαβαίνεις.

Ἔτσι ἀπαρνεῖσαι τόν ἑαυτό σου.

 Γιατί ὁ Θεός ἐπιτρέπει –ὅσες γεύσεις χά�ριτος κι ἄν ἔχει κανείς, ὅσα καλά βιώματα, ὅση πίστη, ὅση ἀρετή κι ἄν ἔχει– νά φθάσει ὁ ἄνθρωπος σέ κατάσταση πού ὄχι ἁπλῶς νομίζει, ἀλλά ὄντως ὅλα δείχνουν ὅτι ἔχει χαθεῖ τό πᾶν, καί σάν νά χάνεται καί ἡ ἴδια ἡ ψυχή του;

Διότι δέν θανατώνεται ἀλλιῶς ἡ ἁμαρτία τοῦ ἀνθρώπου.

Ὁ ἄνθρωπος μέ χίλιους τρόπους προ�σπα�θεῖ νά κρατήσει τό ἐγώ. Ὅπως κάποιος πού, ὅσο κι ἄν βρέχεται, προσπαθεῖ νά κρατήσει κάτι πάνω του πού δέν θά βραχεῖ. Ἄν τόν ρίξουν ὅμως σέ μιά δεξαμενή, δέν ἔχει καμιά ἐλπίδα νά μείνει κάτι στεγνό πάνω του.

Ἔτσι, πέφτει κανείς σέ δεξαμενή ἀ��πελ�����πι�σίας, ἀπογνώσεως καί, καθώς ἀπό τήν ἀν�θρώπινη πλευρά φεύγουν ὅλα τά στηρίγματα, δέν ὑπάρχει τίποτε στό ὁποῖο νά μπορεῖ νά στηριχθεῖ καί νά κρύψει –μέ τήν ἔννοια νά περισώσει– τό ἐγώ του. Τό παραδίδει πλέον εἰς θάνατον.

 Ὅσοι θελήσουν νά σωθοῦν, θά βρεθοῦν στόν δρόμο τοῦ μαρτυρίου. Καί ὅσο περισσότερο ἀγαπᾶς τόν Κύριο καί παραδίδεσαι σ᾿ αὐτόν, τόσο τό μαρτύριο θά μεγαλώνει.

Ὅποιος παίρνει τή χριστιανική ζωή ἔτσι πού νά θέλει νά γλιτώσει ἀπό τό μαρτύριο, δέν εἶναι «εὔθετος» στή βασιλεία τοῦ Θεοῦ. Θά μείνει πίσω. Θά μείνει στήν ἄκρη. Ὅποιος πιστέψει καί βάλει τόν ἑαυτό του μέσα στή ζωή τοῦ μαρτυρίου, αὐτός ὄντως θά μαρτυρήσει. Καί ὅσο ἀγαπᾶ τό μαρτύριο, ὅσο τό ποθεῖ, τόσο αὐτό θά ἔρχεται καί δέν θά τελειώνει. Δέν θά τόν ἀφήσει ὁ Θεός αὐτόν νά χαλαρώσει ἔτσι πού νά χάσει τόν μισθό του.

Ξέρει ὁ Θεός. Σέ βάζει στά χέρια του, σέ ἀναλαμβάνει καί ἀπό κεῖ καί πέρα σέ ὁδηγεῖ ἔτσι, πού ὁ ἕνας πόνος νά φέρνει τόν ἄλλο, τό ἕνα μαρτύριο νά ἀκολουθεῖ τό ἄλλο, ἀλ�λά καί ἡ μία χάρη νά φέρνει τήν ἄλλη, καί ὅλο νά προκόπτεις· νά μή χαραμίζεσαι.

Ἄν ὅλα αὐτά πού περνοῦμε τά πάρουμε σωστά καί ὡς εὐλογία Θεοῦ –γιατί ὄντως εἶναι μιά εὐλογία Θεοῦ– πόσο διαφορετικά θά νιώσουμε! Θά αἰσθανθοῦμε ὅτι, ἐνῶ πορευόμαστε γιά τόν Γολγοθᾶ μαζί μέ τόν Χριστό, εἴμαστε ἤδη μέσα στόν παράδεισο! 

Το άρθρο Ὁ πόνος εἶναι εὐλογία… εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

Ενώ η εποχή μας χαρακτηρίζεται από την υπεραφθονία και την υπερκατανάλωση -η οικονομική κρίση έβαλε λίγο φρένο-, την υψηλή τεχνολογία, την πρόοδο της επιστήμης, τις πολλές ανέσεις και υλικές απολαύσεις, παρατηρείται σοβαρή έξαρση ψυχολογικών προβλημάτων, βλέπει κανείς γκρίζα πρόσωπα, νευρικά, ταραγμένα, φοβισμένα, αγχωμένα, θλιμμένα και στεναχωρημένα.

Ακόμη και οι νέοι ταλαιπωρούνται από έντονα προβλήματα, εσωτερικές συγκρούσεις, ψυχικά άφωτα αδιέξοδα και αβάσταχτα κενά.

Νέες ωραίες, νέοι μορφωμένοι και πλούσιοι αγέλαστοι, κατηφείς και απαισιόδοξοι.

Μια εποχή κατακτήσεων, αποκαλύψεων, κερδών και επιτυχιών, που όμως οι άνθρωποί της αισθάνονται στερημένοι, δίχως ψυχική υγεία, γαλήνη και χαρά. Συχνά τα πρότυπα των νέων μας είναι μελαγχολικοί τύποι της σκληρής μουσικής, της ξέφρενης και ταραγμένης.

Μερικές φορές μάλιστα νομίζεις ότι τους αρέσει να καλλιεργούν τη θλίψη και την απαισιοδοξία. Αντί η μουσική να ευφραίνει και να ανασταίνει την ψυχή, την καθηλώνει στον πικρό πεσιμισμό.

Είναι της μόδας τα μελαγχολικά πρόσωπα.

Η προκλητική ένδυση των νέων, η ολονύκτια πρόχειρη διασκέδαση, ο παρασυρμός στη φοβερή μάστιγα των ναρκωτικών, η μεγάλη κατανάλωση αλκοολούχων ποτών, η πολύωρη νοσηρή εξάρτηση στο διαδίκτυο και άλλα πολλά παρόμοια οξύνουν το πρόβλημα και καθόλου δεν το θεραπεύουν.

Σαν να θέλουν σώνει και καλά μερικοί να καταστρέψουν την υγεία τους, να συντομεύσουν τη ζωή τους, να μη τους ενδιαφέρει διόλου το μέλλον.

Οι στατιστικές είναι λίαν λυπηρές. Σε όλο τον κόσμο 340.000.000 άνθρωποι υποφέρουν σήμερα από σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας. Σε Ευρώπη και Αμερική η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας αναφέρει πως περίπου ο μισός πληθυσμός πάσχει από κατάθλιψη, μελαγχολία και την ελαφρότερη δυσθυμία.

Παρατηρεί λοιπόν κάποιος σήμερα ειλικρινά και με πόνο πως ούτε η νεότητα, ούτε η ωραιότητα, ούτε η δόξα της επιτυχίας και της ανόδου, ούτε τα πολλά χρήματα και τα πανάκριβα ενδύματα δίνουν πάντοτε την αναμενόμενη χαρά και την πολυπόθητη ευτυχία.

Εν τούτοις, μήπως η συνεχώς παρουσιαζόμενη κατήφεια θέλει να επηρεάσει τους πάντες, ώστε να πλουτίζουν οι βιομηχανίες ψυχοφαρμάκων;

Η υπερβολική αθυμία, λέγουν οι άγιοι πατέρες της εκκλησίας μας, είναι το πονηρό πνεύμα της λύπης, που οδηγεί στην κατάθλιψη και τη μελαγχολία.

Εύστοχα ειπώθηκε πως η κατάσταση της θλίψης μπορεί κάποτε νοσηρά να γίνει ευχάριστη, μια μορφή ήπιου σαδομαζοχισμού. Η συνήθεια αυτής της σύγχρονης κοινωνίας εκφράζει και δηλώνει τη μεγάλη απογοήτευση, που προέρχεται από την έλλειψη αξιών και τον ατομικισμό.

Μπορεί ο κάθε άνθρωπος, αν αγωνιστεί και θέλει πραγματικά, να απορρίψει από τη ζωή του άμεσα ό,τι δεν του δίνει αληθινή αισιοδοξία, χαρά και ευχαρίστηση.

Έτσι ο άνθρωπος θα έχει ηρεμία, ησυχία και γαλήνη. Η συνείδησή του θα είναι αναπαυμένη, η ζωή του ατάραχη, ακόμη και ο ύπνος του γλυκός.

Ο ποιητής Τ. Έλιοτ λέγει: «Κάνοντας κάτι χρήσιμο, λέγοντας κάτι ορθό, ατενίζοντας κάτι πραγματικά ωραίο, αρκούν για να ομορφύνουν τη ζωή σου».

Ο Ντοστογιέφσκι έλεγε «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο». Είναι γεγονός πως το κακό, το πονηρό, το αισχρό προκαλεί και δελεάζει, όμως το καλό, το αγαθό, το ιερό και ωραίο είναι που πάντοτε θέλγει πραγματικά και συγκινεί βαθύτατα.

Η ελληνορθόδοξη παράδοση έχει δύναμη, αντοχή, νόημα, πίστη, παρηγοριά και ελπίδα. Η προσπάθεια ορισμένων να ξεριζώσουν από τις καρδιές των ανθρώπων αυτή την πλούσια και ζωηφόρα παράδοση το μόνο που θα καταφέρει θα είναι να αυξήσει τους θλιμμένους, τους απαρηγόρητους, τους ανέλπιδους.

Η παράδοση αυτή γέννησε εκλεκτές μορφές αγίων και ηρώων. Ήλθε ο καιρός για μια ουσιαστική αναζήτηση, προς επανασύνδεση με την ιστορία, την παράδοση και τη συνέχειά της.

Ώρα ευπρόσδεκτη, κατάλληλη και απαραίτητη για μια καινούργια ανακάλυψη της παραδόσεώς μας και της δυνατής βεβαιότητος που προσφέρει στην απόγνωση, στην κατήφεια, στην κατάθλιψη και στη μελαγχολία.

Να το αντίδοτο του πολλού ψυχικού πόνου των καιρών μας. Είναι ανάγκη σύντομα να το αναζητήσουμε προς θεραπεία. Δεν παίρνει άλλο μια ανοημάτιστη και μαύρη ζωή. Δεν είναι έτσι; Είμαι υπερβολικός και παρωχημένος;

Μοναχός Μωυσής Αγιορείτης

Το άρθρο Το αντίδοτο στον ψυχικό πόνο εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

Είναι δύσκολος ο δρόμος του Χριστού, δύσβατος κι ανηφορικός. Είναι τεθλιμμένη η οδός της παρούσης ζωής, όπως την ονομάζει το αδιάψευστο στόμα του Σωτήρος Χριστού στην επί του όρους ομιλία Του 1. Πρέπει κανείς να πονέσει, να ιδρώσει, να υπομένει θλίψεις για να περάσει την πύλη και να συναντήσει το Χριστό. Με κλάματα ξεκινούμε το ταξίδι της ζωής μας, με πολλούς πόνους το συνεχίζουμε και με οδύνες καταλήγουμε στο τέρμα. Τον πρόλογο του βιβλίου της ζωής μας τον γράφει ο Χριστός, το κυρίως θέμα εμείς, τον επίλογο πάλι ο Χριστός. Γι’ αυτό κι ο Δίκαιος Ιώβ θα τονίσει χαρακτηριστικά ότι είναι «πειρατήριον ο βίος ανθρώπου επί της γης» 2. Δεν είμαστε πια στον Παράδεισο, δεν μπορούμε να απολαμβάνουμε την ασκίαστη χαρά που χάρισε ο Θεός στους πρωτοπλάστους. Η βαθιά οδύνη θα μας συνοδεύει πάντοτε και τη χαρά θα διαδέχεται η λύπη. Γι’ αυτό και ο ιερός θρηνωδός της Εξοδίου Ακολουθίας, o θεοφόρος Νείλος της Δαμασκού, θα γράψει χαρακτηριστικά: «Ποία του βίου τρυφή διαμένει λύπης αμέτοχος; Ποία δόξα έστηκεν επί γης αμετάθετος πάντα σκιάς ασθενέστερα, πάντα ονείρων απατηλότερα» 3.

Δεν είναι πολλοί αυτοί που ακολουθούν ηθελημένα τη στενή και τεθλιμμένη οδό. Οι περισσότεροι προτιμούν τις εύκολες λύσεις, την άνετη ζωή, τις άμετρες απολαύσεις. «Η πλατεία πύλη και η ευρύχωρος οδός» 4, στην οποία αναφέρεται και πάλι ο Χριστός, σαγηνεύει και κερδίζει τους πολλούς. Το στενό μονοπάτι, γεμάτο πόνο και δάκρυα, που βάδισε ο Χριστός και οι γνήσιοι μαθητές Του, είναι μόνο για τους λίγους.

1. Τι είναι ο πόνος;

Καθολικό και πανανθρώπινο το φαινόμενο. Απλώνεται σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης, αφού πάντοτε θα υπάρχουν άνθρωποι μέχρι της συντελείας του αιώνος που θα πονούν και θα υποφέρουν. Και βέβαια κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει από τις αρπαγές του, αφού πλούσιοι και πτωχοί, άρχοντες και αρχόμενοι, επιφανείς και άσημοι, σοφοί και αγράμματοι, θα βρίσκονται πάντοτε κάτω από την επήρειά του. Από τότε που ο άνθρωπος ασέβησε κατά του Θεού, έλαβε ως κληρονομία του τον πόνο: «Εν λύπαις φαγή αυτήν πάσας τας ημέρας της ζωής σου» 5. Ο πόνος μάς σφραγίζει βαθιά κατά την επίγεια πορεία μας. Μας κλέβει τον ύπνο, μας χαλάει τη διάθεση, μας προκαλεί φόβο και αβεβαιότητα, αμφιβολία και θλίψη, θολώνει τη σκέψη και το νου μας και καταντά ένα αδιάκοπο μαρτύριο.

Τον πόνο μπορούμε να τον διακρίνουμε κατ’ αρχήν σε σωματικό, που ταλαιπωρεί το σώμα από τις διάφορες ασθένειες, τις στερήσεις και τη φτώχεια, ακόμη και από όλα εκείνα τα οποία συναντούμε στην καθημερινότητα και μας κάνουν να δακρύζουμε και να συμπονούμε πολλές φορές. Τον διακρίνουμε ακόμη σε συναισθηματικό πόνο, αυτόν που προέρχεται από θανάτους, ορφάνια, αποτυχίες, και κυρίως από συκοφαντίες, που σε συνδυασμό με την αγνωμοσύνη προκαλούν τεράστιο πόνο στις ψυχές των ανθρώπων. Επιπλέον, η περιφρόνηση, η εξαπάτηση, η προσβολή, η ηθική ταπείνωση, τα εχθρικά αισθήματα που τρέφουμε προς τον συνάνθρωπο, ο φθόνος, το μίσος και η εκδικητική διάθεση βλάπτουν και δηλητηριάζουν, όχι μόνο το σώμα, αλλά κυρίως την ψυχή. Γι’ αυτό και διακεκριμένοι επιστήμονες τονίζουν πως οι περισσότερες ασθένειες έχουν ως αιτία αυτόν τον ψυχικό πόνο. Αυτό έλεγε κι ο Όσιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης, ο μεγάλος αυτός ανατόμος, πως η στεναχώρια προκαλεί μεγάλη αναστάτωση σε ολόκληρο τον οργανισμό του ανθρώπου. Υπάρχει τέλος και ο ηθικός πόνος, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά τα πικρά δάκρυα της αμαρτίας για την οποία φοβόταν ιδιαίτερα ο πολύπαθος Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: «εν φοβούμαι μόνον, αμαρτίαν» 6.

2. Ο πόνος έχει παιδαγωγικό χαρακτήρα αφού, κατά τους Αγίους της Εκκλησίας μας, μας προάγει στον αγιασμό και στην πνευματική τελείωση, μας συγκρατεί στην ταπείνωση και γίνεται διδασκαλία διηνεκής τού «μετριάζειν και μηδέν μηδέποτε περί εαυτών μέγα φαντάζεσθαι» 7. Πέρα από αυτά όμως, μας κάνει συμπαθείς στον πόνο των συνανθρώπων. Ως άνθρωποι, κουβαλώντας τον αμαρτωλό εαυτό μας, προσπερνούμε συνήθως αδιάφοροι τα προβλήματα και τις ανάγκες των αδελφών μας. Σαν τον Ιερέα και τον Λευίτη της παραβολής του καλού Σαμαρείτη, αντιπαρερχόμαστε αδιάφοροι τον πόνο των συνανθρώπων.

Οι προσωπικές δοκιμασίες όμως, ξυπνούν μέσα μας τα αισθήματα της συμπόνοιας, της κατανοήσεως και της συμπαθείας για τον συνάνθρωπο. Αυτή η συμπάθεια κι η συμμετοχή στον πόνο των άλλων προκύπτει από την κοινωνία και την πίστη που έχουμε και θα πρέπει να έχουμε στον Χριστό. Άρα οι θλίψεις και οι πόνοι συντελούν τελικά στην ενότητα των καρδιών και δίνουν την πολύτιμη ευκαιρία της αδελφικής κοινωνίας με τους άλλους. Ο ίδιος ο Χριστός ζήτησε από τους Μαθητές Του «μικρόν» πριν από το Πάθος: «Μείνατε ώδε και γρηγορείτε μετ’ εμού… Και έρχεται προς τους μαθητάς και ευρίσκει αυτούς καθεύδοντας και λέγει τω Πέτρω· ούτως ουκ ισχύσατε μίαν ώραν γρηγορήσαι μετ’ εμού!» 8. Αυτό το «μείνατε και γρηγορείτε μετ’ εμού» φανερώνει την επιθυμία του Χριστού να ακουμπήσει ανθρώπινα την ώρα του μεγάλου πόνου στους Μαθητές Του.

3. Ο πόνος αντιμετωπίζεται κυρίως δια της πίστεως και με τη βεβαιότητα της παρουσίας του Θεού στη ζωή μας. Αφού ο Θεός «πάντα συνεργεί εις αγαθόν» 9, άρα και πάσα αδικία, θλίψη και πόνος είναι μέσα στο σχέδιο της αγάπης του Θεού. Ο πόνος ακόμη αντιμετωπίζεται με προσευχή: «γρηγορείτε και προσεύχεσθε ίνα μη εισέλθητε εις πειρασμόν» 10 και διασκεδάζεται με την υπομονή, αφού ο λόγος του Χριστού είναι χαρακτηριστικός: «ο υπομείνας εις τέλος, ούτως σωθήσεται» 11. Στην προσέγγιση τέλος του πόνου, συνιστά βάλσαμο η ελπίδα ότι Αυτός που επιτρέπει τον πειρασμό, θα δώσει και την έκβασή του, έχοντας πάντοτε ως προοπτική την αιωνιότητα. Γι’ αυτό ο Απόστολος Παύλος παραμυθητικά προτρέπει τους Θεσσαλονικείς αλλά και όλο το πλήρωμα της Εκκλησίας: «μη λυπείσθε καθώς και οι λοιποί οι μη έχοντες ελπίδα» 12.

Αυτήν τη στενή και τεθλιμμένη οδό της παρούσης ζωής, «τη μέλαιναν και ζοφώδη του βίου θάλασσαν» 13 κατά την έκφραση του Αγίου Γρηγορίου Επισκόπου Νύσσης, βάδισε και ο αδελφός μας Ιγνάτιος, Μητροπολίτης Λαρίσης και Τυρνάβου, του οποίου το σεπτό λείψανο βρίσκεται στην πόλη του Αγίου Αχιλλείου προκειμένου να τελεστεί η Εξόδιος Ακολουθία και να ενταφιαστεί στην αγαπημένη του πόλη. Δοκίμασε, όπως ο ίδιος μου έλεγε τότε που τον γνώρισα στα γραφεία της Ιεράς Συνόδου, την παρουσία του πόνου. Η ορφάνια, η ανέχεια και εν συνεχεία, κατά τη διάρκεια της αρχιερατικής του διακονίας, η συκοφαντία, η ταπείνωση, ο κατατρεγμός, οι θλίψεις, συνιστούν μερικά στοιχεία του πόνου στη ζωή του.

Μπορούμε να καταλάβουμε τον ψυχικό πόνο ενός ανθρώπου, ενός Ποιμένος, που τον στέλνει η Εκκλησία σε μια συγκεκριμένη επισκοπή και αντιμετωπίζει το διχασμό, με όλα τα επακόλουθα, για τα οποία θα γράψει κάποια στιγμή η αδέκαστη ιστορία; Θα μπορούσε κι εκείνος για τον εαυτό του να αναφέρει, κατά τον σοφό Παροιμιαστή: «ανδρός δε λυπηρού ξηραίνεται τα οστά» 14. Ξεράθηκαν πράγματι τα οστά του Μητροπολίτου Ιγνατίου από τις συνεχείς επιθέσεις, επωνύμων και ανωνύμων. Στέγνωσαν τα δάκρυα από τα μάτια του, η θλίψη έγινε μόνιμη στο πρόσωπό του. Ο στεναγμός της καρδιάς του έφτανε στα ώτα Κυρίου Σαβαώθ. Γι’ αυτό μαζί με τον προφητάνακτα Δαυίδ ψέλλιζε κι εκείνος: «Έως πότε Κύριε επιλήση μου εις τέλος; Έως πότε αποστρέψεις το πρόσωπόν σου απ’ εμού;… Κύριε τι επληθύνθησαν οι θλίβοντές με πολλοί επανίστανται επ’ εμέ» 15. Έτσι στις δύσκολες αυτές ώρες κατέφευγε με εμπιστοσύνη στο Ιερό Επιτραχήλιο του πνευματικού του πατρός Γέροντος Δαμασκηνού του Μακρινού, των μακαριστών Γερόντων Πολυκάρπου Ματζάρογλου και Γεωργίου Καψάνη, Καθηγουμένου της Ιεράς Μονής Οσίου Γρηγορίου, ζητώντας πνευματική βοήθεια, στήριξη και φωτισμό, για να οδηγήσει το ποίμνιο του στη Βασιλεία των Ουρανών, συγχωρώντας και αγαπώντας τους πάντες.

Όταν κλονίστηκε η υγεία του, μου έγραψε σε μια επιστολή του: «θα ήθελα να σε παρακαλέσω θερμώς να προσεύχεσαι για μένα, να με βοηθήσει ο πανάγαθος Θεός να αναρρώσω. Να αναπέμψεις μία αρχιερατική προσευχή ενώπιον των ιερών λειψάνων… Εκζητώ συγγνώμη διότι πιθανώς σε επίκρανα. Σε ασπάζομαι και πάλι αδελφικώς εν Κυρίω. Ο Λαρίσης Ιγνάτιος».

Αδελφέ μου Ιγνάτιε, χαίρε και αγάλλου. Τέρπου και χόρευε στο Ουράνιο Θυσιαστήριο. Εκεί, στη Βασιλεία των Ουρανών, δεν υπάρχουν ποτήρια θλίψεως, αλλά μόνο η ανέκφραστος χαρά του Χριστού. Εκεί δεν υπάρχει πόνος, ούτε λύπη, ούτε στεναγμός αλλά ζωή ατελεύτητος. Γιατί αυτοί που σήκωναν και υπέμειναν τα παθήματα και τις δοκιμασίες της παρούσης ζωής, θα βρίσκονται πλέον σε κοινωνία με τον Κύριο της ζωής και του θανάτου, τον Χριστό, τον Κριτή ζώντων και νεκρών. Εκείνος θα σου αποδώσει τον αμαράντινο της δόξης στέφανο και θα αναπαύσει τη μακαρία ψυχή σου «ένθα οι δίκαιοι αναπαύονται», αφού κι εσύ βάδισες τη στενή και τεθλιμμένη οδό.

Εκεί θα υπάρχουν αποκαλύψεις… Εδώ μπορεί να κρυβόμαστε από τους ανθρώπους και να μονοπωλούμε την ευσέβεια, εκεί Κριτής θα είναι μόνο ο Χριστός. «Ευαρεστήσω ενώπιον Κυρίου εν χώρα ζώντων. Εκεί δε ουκ έστιν αλλοίωσις, ούτε σώματος, ούτε ψυχής. Ουδέ γαρ εστί λογισμού παρατροπή, ουδέ μετάθεσις γνώμης. Εκείνη χώρα εν η ουκ ένι νυξ, ουκ ένι ύπνος το του θανάτου μίμημα, ουκ ένι βρώσις, ουκ ένι πόσις τα της ασθενείας ημών υπερείσματα» 16. Εκεί, στη χώρα των ζώντων που είναι η μέλλουσα κατοικία μας και την οποία διακαώς επιθυμούσες και τη ζούσες μέσα στο Ποτήριο της Ζωής, με τη συνεχή μετάνοια και εξομολόγηση, μαζί με τον μακαριστό προκάτοχό μου κυρό Γρηγόριο τον Γ’, μαζί με όλη τη χορεία των Επισκόπων και των πνευματικών σου πατέρων, θα ψάλλεις κι εσύ τον Τρισάγιο Ύμνο: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης σου».

Καλόν Παράδεισο, αγαπητέ μου αδελφέ,
Καλή ανάσταση!
Καλή αντάμωση!
Θα σε θυμόμαστε πάντοτε,
Θα σε θυμάται η Καστοριά…
Μνημόνευε και εμάς στο Ουράνιο Θυσιαστήριο.
Αιωνία σου η μνήμη!]

1 Μτθ. 7,14
2 Ιωβ 7,1
3 Ακολουθία νεκρώσιμος
4 Μτθ. 7,13
5 Γεν. 3,17
6 Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος, Εις το ρητόν του Προφήτου Δαυίδ το λέγον “Μη φοβού όταν πλουτήση άνθρωπος…”, PG 55,505

Το άρθρο «Οι την οδόν την στενήν βαδίσαντες» εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

Ο πόνος φέρνει στην ψυχή περισσότερη ωφέλεια από οτιδήποτε άλλο. Μέσα μας, το θέλουμε δεν το θέλουμε, το καταλαβαίνουμε δεν το καταλαβαίνουμε, έχουμε πολλή φιλαυτία –φιλαυτία σημαίνει αγάπη στον εαυτό μας– πολύ εγωισμό. Όσο κι αν προσπαθεί κανείς με την προσευχή του ή με άλλους τρόπους να ξεφύγει από τον εαυτό του και να δοθεί στον Χριστό, δεν είναι εύκολο να το κάνει, διότι λυπάται τον εαυτό του, αγαπά τον εαυτό του και δεν αντέχει να τον ζορίσει, να τον κουράσει παραπάνω από όσο δέχεται ο εαυτός του.

Είναι δηλαδή σαν τον γιατρό: όσο καλός γιατρός κι αν είναι κάποιος όταν χειρουργεί άλλους, εάν υποθέσουμε ότι θα θελήσει να κάνει έστω και μια μικρή επέμβαση στον εαυτό του –να αφαιρέσει, π.χ., ένα ξένο σώμα που μπήκε στο πόδι του ή να καθαρίσει μια πληγή– δεν θα τα καταφέρει· καθώς θα βλέπει ότι κόβει τον ίδιο τον εαυτό του, το χέρι του δεν θα είναι σταθερό, θα αρχίσει να τρέμει κτλ. Μόνος του κανείς δεν σφάζει τον εαυτό του.

Έτσι και με την προσευχή. Όσο κι αν προσευχηθούμε, δεν μπορούμε να ξεπεράσουμε τον εαυτό μας. Ο Θεός βέβαια ακούει την προσευχή μας· όμως το θέμα δεν είναι αν μας ακούει ο Θεός. Το θέμα είναι πόσο εμείς δίνουμε τον εαυτό μας στον Θεό, πόσο όντως απαρνούμαστε τον παλαιό άνθρωπο, πόσο απαρνούμαστε τον εγωισμό μας, την υπερηφάνειά μας, τη φιλαυτία μας. Αυτό είναι κάτι που στοιχίζει, και δεν το κάνει εύκολα ο άνθρωπος. Όταν όμως έρθει ο πόνος, ο οποιοσδήποτε πόνος, είτε σωματικός είτε ψυχικός, είναι αλλιώς.

Όταν λοιπόν έρχεται ο πόνος, καθόλου δεν μας ρωτάει. Δεν παίρνει την άδειά μας, για να εμφανισθεί ούτε ποτέ θα μας ρωτήσει: «Θέλεις να σε πονέσω λίγο παραπάνω, λίγο πιο βαθιά ακόμη; Θέλεις να σε ζορίσω λίγο περισσότερο;» Δεν θα μας πει ποτέ έτσι ο πόνος. Έρχεται, μας πονάει, χωρίς να μας λογαριάζει. Όταν όμως κάνεις προσευχή ή οποιαδήποτε άλλη αρετή, την κάνεις όσο θέλεις και ως εκεί που θέλεις. Και μετά μπορεί να πεις: «Δεν μπορώ άλλο». Αν ήταν στο χέρι σου, και για τον πόνο έτσι θα έλεγες: «Φθάνει τόσο· δεν μπορώ άλλο να πονώ». Όμως, δεν είναι στο χέρι σου ούτε σε ρωτάει ο πόνος. Συνεχίζει να σε πονάει κι άλλο κι άλλο… Αν ήταν στο χέρι σου, θα άντεχες μια δυο μέρες και μετά θα έλεγες: «Τώρα άλλο δεν μπορώ· ας σταματήσω». Ο πόνος όμως μπορεί να πάει όχι δυό μέρες αλλά δυό μήνες· μπορεί να πάει δυό χρόνια, μπορεί να πάει πολύ.

Ο πόνος λοιπόν σαν άλλο αλέτρι μπαίνει μέσα στην ύπαρξή σου –είτε ως σωματικός είτε ως ψυχικός πόνος– και σε οργώνει αλύπητα, χωρίς καθόλου να σε ρωτάει. Ακόμη κι αν σφαδάζεις, ακόμη κι αν βογγάς κι αν τσιρίζεις και ό,τι άλλο κι αν κάνεις από τον πόνο, δεν σε ρωτάει καθόλου. Πονάς χωρίς όρια. Εδώ είναι το μυστικό τώρα. Εάν δεν παραπονείσαι, καθώς πονάς, εάν δεν γογγύζεις, εάν, όσο μπορείς, άσχετα αν βογγάς, κάνεις υπομονή και λες «να ‘ναι ευλογημένο, Θεέ μου», θα βγει πολύ καλό για την ψυχή σου.

Πώς θα γίνει αυτό; Καθώς πας να βογγήξεις και σου έρχεται να πεις «αχ», εσύ αντί να πεις «αχ», να πεις: «Να ‘ναι ευλογημένο, Θεέ μου». Και να είναι μεν ένα βογγητό, αλλά που να σημαίνει «να ‘ναι ευλογημένο»· σαν να λες δηλαδή: «Ξέρεις, Θεέ μου, ότι πονώ πολύ. Ξέρεις ότι θα ήθελα να σταματήσει ο πόνος, αλλά όπως θέλεις εσύ. Ας μη γίνει το δικό μου θέλημα». Εάν λοιπόν κάπως έτσι κανείς σκέπτεται και ενεργεί, όταν έχει πόνο, εάν μια τέτοια στάση παίρνει, τότε ο πόνος βγάζει πολύ καλό, γιατί, όπως είπαμε, σαν το αλέτρι πηγαίνει βαθιά και βγάζει τις ρίζες των παθών.

Άλλο είναι σε κάποιον κήπο να πας να κόψεις πάνω-πάνω τα χόρτα και άλλο είναι από βαθιά να βγάλεις τις ρίζες τους. Οργώνει την ψυχή ο πόνος, οργώνει την καρδιά και τα κάνει μέσα σου όλα άνω κάτω. Χαλούν και εγωισμοί και υπερηφάνειες και φιλαυτίες· χαλούν όλες αυτές οι αμαρτωλές καταστάσεις. Γιατί όλα αυτά βαθιά μέσα μας είναι σαν ένα κάστρο, σαν ένα οχυρό, που με τίποτε δεν λέει να γκρεμιστεί. Αλλά, όταν μπει ο πόνος, τι θα κάνουν; Πρέπει όμως κανείς, όπως είπαμε, να πάρει αυτή τη στάση: «Να ‘ναι ευλογημένο, Θεέ μου, αφού εσύ θέλεις να πονώ, αφού εσύ το επιτρέπεις».

Παρακαλώ, όλους τους πόνους να τους βάλουμε μέσα σ’ αυτά που λέμε· μη βγάλετε κανέναν απ’ έξω. Ακόμη κι αν από ένα λάθος σου πονάς, ακόμη, αν θέλετε, κι αν από μια αμαρτία σου πονάς, και αυτόν τον πόνο να τον βάλεις μέσα σ’ αυτά που λέμε. Και αυτός ο πόνος μπορεί να μπει μέσα στην ευλογία του Θεού, όταν μετανοείς για την αμαρτία σου, όταν μετανοείς για το λάθος σου, και λες: «Καλά να πάθω, Θεέ μου. Τέτοιος που ήμουν, τέτοια έκανα· καλά να πάθω. Να ‘ναι ευλογημένο το όνομά σου. Να ‘ναι ευλογημένος ο πόνος που μου στέλνεις». Οπότε, μπαίνουν όλοι οι πόνοι μέσα σ’ αυτά που λέμε, και κανένας δεν εξαιρείται, κανένας δεν μένει απ’ έξω.

Όταν λοιπόν υπομένουμε και, αντί να παραπονιόμαστε, αντί να κλωτσάμε, αντί να αντιδρούμε, ευλογούμε τον Θεό, δοξάζουμε τον Θεό, δείχνουμε, δηλαδή, με τη στάση μας αυτή στον Θεό ότι, αφού εκείνος έκρινε πως ήταν καλό να έρθει ο πόνος, εμείς, λέγοντας «να ‘ναι ευλογημένο», είμαστε έτσι αναπαυμένοι, τότε όντως το αλέτρι αυτό του πόνου ξεθεμελιώνει μέσα μας ό,τι υπάρχει εκεί, που δεν θα το ξεθεμελίωνε τίποτε άλλο. Γκρεμίζει όλο αυτό το οχυρό που είναι εκεί μέσα· μπαίνει στα θεμέλιά του, τα ανατινάζει όλα στον αέρα και δεν αφήνει τίποτε.

Και έρχεται η χάρη του Θεού, έρχεται η ευλογία του Θεού, την οποία νιώθει κανείς, όταν περάσει ο πόνος. Πιο πολύ τότε την καταλαβαίνει. Γι’ αυτό, αν κατά τη διάρκεια του πόνου ίσως δεν βλέπεις αυτή την ευλογία, μην απογοητεύεσαι. Δεν είναι εύκολο τότε να τη δεις. Όταν περάσει ο πόνος, τότε θα νιώσεις την ευλογία του Θεού, τότε θα δεις και θα νιώσεις τη χάρη του Θεού και θα πεις κι εσύ όπως ο καθένας: «Αχ, Θεέ μου, πόσο καλό βγήκε από αυτόν τον πόνο! Αχ, Θεέ μου! Αν δεν έφερνες έτσι τα πράγματα, ώστε να πονέσω όπως πόνεσα, ποτέ δεν θα ερχόταν αυτό το καλό στην ψυχή μου. Ποτέ δεν θα ευλογούσες έτσι την ψυχή μου· ποτέ δεν θα ταπεινωνόμουν, όπως τώρα ταπεινώνομαι μπροστά σου. Ποτέ, Θεέ μου, δεν θα πίστευα εγώ, έτσι όπως πίστεψα τώρα. Ποτέ δεν θα μάθαινα την υπομονή, όπως την έμαθα· ποτέ δεν θα ένιωθα τη γλυκύτητα αυτή, που νιώθω τώρα. Και για όλα αυτά αιτία είναι ο πόνος».

Με τον πόνο ξεθεμελιώνεται μέσα στην ψυχή του ανθρώπου κάθε ρίζα εγωιστική, κάθε ρίζα σκληρή· φεύγουν αυτά, και μένει ο άνθρωπος με την ευλογία του Θεού και είναι ταπεινός. Έχει και αυτό το καλό ο πόνος. Όταν ευλογηθείς κάτω από άλλες συνθήκες, υπάρχει κίνδυνος να υπερηφανευθείς. Αλλά όταν ευλογηθείς, αφού πονέσεις, και πονέσεις μάλιστα πολύ, τότε δύσκολα υπερηφανεύεσαι. Ταπεινώνεσαι, συντρίβεσαι, λιώνεις. Γίνεσαι στάχτη ενώπιον του Θεού.

Από το βιβλίο: π. Συμεών Κραγιοπούλου, «Το μυστήριο του πόνου», Πανόραμα Θεσσαλονίκης, 2010, σελ. 22 (απόσπασμα)

Το άρθρο Ο πόνος οργώνει βαθιά την ψυχή εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

Το άρθρο Γιατί να πονώ Θεέ μου; ( +γερ. Μωϋσής αγιορείτης) εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

Μέσα στη γενική κατάσταση η υπόθεση του πόνου είναι προσωπική, ο αγώνας είναι προσωπικός, ο πόνος δεδομένος. Ο πόνος είναι θα λέγαμε, το χνώτο του Θεού στη ζωή μας.

Ο πόνος είναι το εύκρατο κλίμα για την καλλιέργεια και ανάπτυξη της πνευματικής ζωής. Οι πονεμένοι είναι πλούσια ευλογημένοι από το Θεό.

Μακάρι οι μακάριοι να νιώθουν με υπομονή τη μεγάλη χάρη αυτής της μεγάλης ευλογίας. Ο τρόπος αποδοχής του πόνου φανερώνει τον βαθμό γνησιότητος ενός πιστού.

Μόνο στα πονεμένα πρόσωπα υπάρχει ένα μυστικό φως, που κάνει απαλά γνωστό το μαρτύριο του εσωτερικού πόνου, ενός αμονιού, όπου λεπτύνεται ο άνθρωπος κι ο λόγος του γίνεται  χαριτωμένος,  βιωματικός, ατόφιος, απέριττος.

Μόνο οι πονεμένοι έχουν κάτι σημαντικό να πουν. Πίσω από τον κάθε ανθρώπινο πόνο κρύβεται ο Θεός.

Ο πόνος πάντως θα παραμένει ένας εφαλτήρας για υψηλές πνευματικές αναβάσεις και ανατάσεις, για συναντήσεις με την αγία τριάδα που λέγεται Θεός, άνθρωπος, εαυτός.

Θα έπρεπε να διακρίνουμε τον πόνο που προέρχεται από τον Θεό, την αμαρτία ή από τους ανθρώπους. 

Στο νοητό στερέωμα της Εκκλησίας μας πολλοί υπέρλαμπροι αστέρες, δηλαδή γνωστοί άγιοι, ανήκουν στην τάξη των λαϊκών.

Εκτός από τους μάρτυρες και τους νεομάρτυρες , που στην πλειοψηφία τους ήταν λαϊκοί, υπάρχουν και πολλοί  λαϊκοί  άγιοι.

Η αγιότητα λοιπόν , δεν είναι προνόμιο και αποκλειστικότητα των μοναχών και των ιερωμένων,αλλά δυνατότητα κάθε χριστιανού που έχει πίστη ορθή, μετάνοια και αγωνιστικό φρόνημα.

Στην ιστορία της Εκκλησίας μας βλέπουμε ότι μετά την κατάπαυση των διωγμών, οι θερμότεροι χριστιανοί δεν αρκέστηκαν στην απλή τήρηση των εντολών μέσα στον κόσμο αλλά εξήλθαν στην έρημο επιδιώκοντας το μαρτύριο της συνειδήσεως , την αδιάλειπτη προσευχή και την ευαγγελική τελειότητα.

Έτσι δημιουργήθηκε η τάξη των μοναχών. Ο τρόπος της ζωής τους απετέλεσε πρότυπο γιαι τους ευλαβέστερους λαϊκούς.

Έγιναν φως και παράδειγμα για τους αγωνιζόμενους μέσα στον κόσμο χριστιανούς, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί μία ασκητική παράδοση που είχε αφετηρία τους μοναχούς της ερήμου και που εμπνέονταν και ενισχύονταν από το άφθαστο παράδειγμά τους.

Την παράδοση αυτή, δηλαδή αυτόν τον ασκητικό τρόπο ζωής, την μετέδιδαν οι γονείς στα παιδιά τους φυσικά και  αβίαστα με το παράδειγμά τους.

Κατά συνέπεια η ορθόδοξη οικογένεια, η “κατ’ οίκον εκκλησία”υπήρξε ο φύλακας, ο φορέας, το σχολείο αυτού του ευαγγελικού και ασκητικού τρόπου ζωής. 

Συνήθως πίσω από κάθε Άγιο υπήρξε και μία αγία μητέρα που γαλούχησε με τα ορθόδοξα ασκητικά νάματα τον υιόν της.

αποσπάσματα από τα βιβλία “Ο Άγιος Πόνος” και “Ασκητές μέσα στον κόσμο ” 

ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ
Περιοδική έκδοση Ενορίας Αγίου Νικολάου Έγκωμης
Νοέμβριος 2014, Τεύχος 2ο 

Το άρθρο Μαθητεία στην επίσκεψη του πόνου στη ζωή μας εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

Το άρθρο Πόνος γιά τόν ἄλλον εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

Στην Εκκλησία οι ιερείς συμμετέχουν όσο μπορούν στον πόνο για να τους τον απαλύνουν και να κάνουν πιο ε­λαφρύ τον σταυρό τους. Είναι μεγάλη η παράκληση των πασχόντων όταν κατανοήσουν το νόημα του σταυρού τους. Η προσωπική άρση του σταυρού νοηματιζόμενη συντελεί στην ανόρθωση.
Βλέποντας ο ταλαιπωρούμενος και δοκιμαζόμενος άνθρωπος τη δοκιμασία του ως θεία επίσκεψη και θεία παιδαγωγία μεταβάλλει τη στάση του, αντιμετωπίζει το πρόβλημα πολύ διαφορετικά, αν δεν γεμίζει χαρά γεμίζει πάντως ελπίδα. Η θεία Χάρη μπορεί να οδηγήσει σε αυτή την ωριμότητα τον σκληρά δοκιμαζόμενο. Εμείς θα πούμε τον καλό λόγο, αλλά η Χάρη του Θεού θα ολο­κληρώσει το έργο αυτό.
Το ευχολόγιο στα χέρια του ιερέως είναι πολύ πα­ρηγορητικό στις δύσκολες αυτές ώρες. Η σύνοψη ή το προσευχητάρι, με την Παράκληση της Παναγίας και τους υπέροχους Χαιρετισμούς, στα χέρια του α­σθενούς είναι φτερά ειρήνης. Η Παναγία, η μάνα ό­λων των πονεμένων, που πόνεσε τόσο πολύ και συ­μπονά όλους τους πονεμένους, δίνει μια γλυκειά πα­ραμυθία και μεγάλη ενίσχυση σε όλους. Μη φοβόμα­στε το ιερατικό πετραχήλι, τον τίμιο σταυρό, το άγιο έλαιο, τα τίμια και χαριτόβρυτα λείψανα, τον αγια­σμό, το αντίδωρο, τη θεία Κοινωνία.
Επανερχόμενοι στο δύσκολο ερώτημα γιατί ο Θε­ός να επιτρέπει να ταλαιπωρείται το πλάσμα του, να βασανίζεται και ν’ αγωνιά μέσα στον πολύ πόνο, τα­πεινά θα πούμε πάλι: Ο πόνος μας αφυπνίζει να ενδιαφερθούμε καλύτερα για τη μετάνοια, την ταπείνωση, την αναθέρμανση της πίστης μας και τη συμπόνια του πλησίον μας. Ο πόνος, σωματικός ή ψυχικός, μας ε­πισκέπτεται για κάποιο ιδιαίτερα σοβαρό λόγο. Για να ξαναδούμε την πορεία, τους στόχους και τον σκο­πό της εφήμερης ζωής μας. Είπαμε πως μερικές φορές ένας ψυχικός πόνος είναι δριμύτερος του σωματικού και ίσως και πιο δυσκολοθεράπευτος. Ο μεγάλος ψυ­χίατρος Γιούνγκ πάντως λέει πως το πρόβλημα του ψυχικώς πάσχοντος, κατά ασυγκρίτως ανώτερο λόγο ανήκει στον πνευματικό παρά στον ιατρό!
Άνθρωποι δίχως Θεό και ηθικές αρχές στον πόνο της ασθένειας διαλύονται και καταντούν αξιολύπητοι. Ο Θεός δεν τους αποστρέφεται, αλλά τους επισκέπτε­ται διαφορότροπα, με διάφορα φάρμακα για να τους θεραπεύσει κι όχι να τους πληγώσει και πικράνει. Ο θείος και ιερός Χρυσόστομος θαυμάσια συμβουλεύει να μη γογγύζουμε εύκολα με τα δυσάρεστα που μας βρίσκουν και μάλιστα να μη βλασφημούμε. Μήπως έτσι, λέει, θα γίνει πιο ελαφρύς ο πόνος μας; Ούτε χρειάζεται να πολυεξετάζουμε τους λόγους και τις αι­τίες και τις αφορμές και να ζητάμε πολλές εξηγήσεις για όλα αυτά που μας επιτρέπει η πανσοφία του Θεού. Να μη λησμονάμε ποτέ πως η παρούσα ζωή είναι στά­διο άθλων και αγώνων και η άλλη ζωή είναι επάθλων και αιώνιας ανάπαυσης. Στις δυσκολίες, τις συμφορές και τους πόνους να επικαλούμεθα τη σωστική βοή­θεια του Θεού με κάθε εμπιστοσύνη.
Πάντοτε παραμένει επίκαιρο το θέμα της ασθέ­νειας. Πολλοί οι ασθενείς στα σπίτια, στα νοσοκο­μεία, στους δρόμους. Είμαστε εμείς οι ίδιοι ασθενείς ή δικοί μας άνθρωποι. Σήμερα εμείς, αύριο άλλοι και το αντίθετο. Ο πόνος κτυπά όλες τις πόρτες, όλες τις ώρες αδιάκριτα, πλουσίων, φτωχών, νέων, ηλικιωμέ­νων, μορφωμένων, αμόρφωτων, όλων. Γιατί ν’ αρρω­σταίνουμε και γιατί να πονάμε; Το ίδιο ερώτημα επα­νέρχεται με δριμύτητα. Δεν είναι μόνο από τις αμαρ­τίες οι διάφορες αρρώστειες. Αρρώστειες πολλές και μεγάλες είχαν και οι άγιοι. Οι αρρώστειες μας κάνουν να θυμηθούμε τον λησμονημένο Θεό, να τον επικαλε­σθούμε, να συνδεθούμε μαζί του. Η μνήμη του Θεού συντείνει στην ειλικρινή μετάνοια. Οι αρρώστειες εί­ναι, αλήθεια, για να μας φέρουν πιο κοντά στον Θεό και όχι να μας απομακρύνουν από Αυτόν. Την πίστη μας στον Θεό αποδεικνύουμε με την υπομονή στις δο­κιμασίες και μάλιστα στον πόνο των ασθενειών.
Αν ο πόνος σ’ έκανε συμπονετικό κέρδισες. Αν η ασθένεια σ’ έφερε να θυμάσαι πιο πολύ τον ουρανό εί­σαι ευλογημένος και μακάριος. Αν ο πόνος σου κα­θάρισε τα μάτια, για να βλέπεις πιο βαθειά τα γεγονό­τα και τα πράγματα, τότε είσαι πλούσια κερδισμένος. Αν ο άγιος πόνος σ’ έκανε, αδελφέ μου, πιο καρτερι­κό, πιο γενναίο, πιο διαλλακτικό και ανεκτικό να ευ­χαριστείς εκ βαθέων τον Θεό που αρρώστησες. Γιατί αρρώστησες και κέρδισες τελικά έτσι. Δίχως πόνο έχεις πολλές κατακτήσεις, αλλά όχι αληθινές γνώσεις. Ο πόνος σμιλεύει και τελειοποιεί τον άνθρωπο. Δί­χως τον πόνο ο άνθρωπος θα ήταν σκληρός και ακα­τέργαστος. Ο πόνος γεννά τα δάκρυα και τα δάκρυα την κάθαρση. Τα δάκρυα ποτίζουν τα ευώδη άνθη της κατάνυξης, της συντριβής, της ευλάβειας, της ευσέ­βειας, της ευλογίας.
Δεν υπάρχει άνθρωπος δίχως πόνο. Πήγε κάποτε ένας να πει τον πόνο του σε κάποιον και δεν πρόλαβε και του είπε πρώτα ο άλλος τον πόνο του κι ήταν τό­σο πιο μεγάλος που δεν τόλμησε να πει τον δικό του. Δίχως τον πόνο θα είμασταν πιο πονεμένοι, πιο σκλη­ροί, πιο ανάλγητοι, πιο αδιάφοροι και πιο άγριοι. Κα­τά τον ιερό Χρυσόστομο δεν υπάρχει άνθρωπος στον κόσμο αυτό που να μη δοκιμάζει στη ζωή του πόνο. Αν δεν πονέσει σήμερα, θα πονέσει αύριο κι αν όχι αύριο σίγουρα μεθαύριο. Κύρια πηγή του πόνου η α­μαρτία.
Ο πόνος είπαν είναι ο φρουρός της υγείας. Σαν έ­να καμπανάκι μας αφυπνίζει. Αν δεν πονούσαμε δεν θα πηγαίναμε ποτέ στον ιατρό. Ο πόνος είναι σαν ένα σήμα κινδύνου, που εκπέμπεται για να μας γλυτώσει από τα χειρότερα. Αυτά ισχύουν και για το σώμα και για την ψυχή. Έτσι ο πόνος καταντά σ’ ευλογία και για το σώμα και για την ψυχή. Ο πόνος ακόμη καθίσταται σαν ένα προληπτικό εμβόλιο για να μη υπερηφανευόμεθα. Ο πόνος μπορεί να γίνει μία οδός επι­στροφής στον Θεό. Ο πόνος γεννά την ωραία και θεάρεστη συμπόνια. Ο πόνος δοκιμάζει την αγάπη μας στον Θεό. Ο πόνος μας ζυγίζει, μας σμιλεύει, μας καλλιεργεί, μας ωριμάζει, μας ωραιοποιεί.
Μοναχού Μωυσή Αγιορείτη

Το άρθρο Εκκλησία και πόνος εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".