Η συνηθισμένη ερώτηση: «τι προσπαθείς να στερηθείς τούτη τη Σαρακοστή;» συνοψίζει τέλεια την αρνητική προσέγγιση της Σαρακοστής. Σαν θετική προσέγγιση, θεωρείται η αντίληψη ότι η Σαρακοστή είναι ο καιρός για την πραγματοποίηση της ετήσιας «υποχρέωσης» της Εξομολόγησης και της θείας Κοινωνίας («…και όχι αργότερα από την Κυριακή των Βαΐων…» έγραφε ένα φυλλαδιάκι μιας ενορίας). Και αφού εκπληρωθεί αυτή η υποχρέωση τότε το υπόλοιπο της Σαρακοστής φαίνεται να χάνει όλα τα θετικά νοήματα. Έτσι είναι φανερό ότι έχει αναπτυχθεί μια, μάλλον βαθιά, διαφωνία ανάμεσα στο πνεύμα ή τη «θεωρία» της Σαρακοστής, που προσπαθούμε να σκιαγραφήσουμε με βάση τη λατρεία, και στην κοινή και συνηθισμένη αντίληψη που επικρατεί και υποστηρίζεται όχι μόνο από τους λαϊκούς αλλά ακόμα και από τους ίδιους τους κληρικούς. Γιατί είναι πάντοτε πολύ πιο εύκολο να περιορίσεις κάτι πνευματικό μέσα σε κάτι τυπικό παρά ν’ αναζητήσεις το πνευματικό μέσα στο τυπικό.

Μπορούμε να πούμε, χωρίς καμιά υπερβολή, ότι αν και η Μεγάλη Σαρακοστή «τηρείται» ακόμα, όμως έχει χάσει την επίδρασή της στη ζωή μας, σταμάτησε να είναι το λουτρό της μετάνοιας και της ανανέωσης που είχε σαν σκοπό της, σύμφωνα με τη λειτουργική και πνευματική διδασκαλία της Εκκλησίας. Αλλά τότε, μπορούμε άραγε να ξαναβρούμε και να ξανακάνουμε τη Μεγάλη Σαρακοστή μια πνευματική δύναμη για την καθημερινή πραγματικότητα της ύπαρξής μας; Η απάντηση σ’ αυτή την ερώτηση εξαρτάται πρώτα πρώτα – θα έλεγα και μοναδικά – από το αν επιθυμούμε να πάρουμε στα σοβαρά τη Μεγάλη Σαρακοστή ή όχι. Όσο και αν είναι νέες ή διαφορετικές οι συνθήκες κάτω από τις οποίες ζούμε σήμερα, όσο και αν είναι πραγματικές οι δυσκολίες και τα εμπόδια που υψώνονται από το σύγχρονο κόσμο μας, τίποτε απ’ αυτά δεν αποτελεί αμετάκλητο εμπόδιο, τίποτε δεν κάνει τη Μεγάλη Σαρακοστή «αδύνατη». Η πραγματική αιτία για την οποία βαθμιαία χάνουμε την επίδραση της Σαρακοστής στη ζωή μας βρίσκεται βαθύτερα.

Είναι η δική μας συνειδητή ή ασυνείδητη μείωση της θρησκείας σε ένα επιπόλαιο τυπικισμό και συμβολισμό, πράγμα που αποτελεί ακριβώς το ξεστράτισμα και μετριάζει τη σοβαρότητα των απαιτήσεων της θρησκείας από τη ζωή μας, την αίτηση για δέσμευση και προσπάθεια. […] Σε σχέση με τη Μεγ. Σαρακοστή, αντί να κάνουμε ουσιαστικές ερωτήσεις – «τι είναι νηστεία;» ή «τι είναι Σαρακοστή;» – εμείς ικανοποιούμαστε με τα σύμβολά της. Στα εκκλησιαστικά περιοδικά και φυλλάδια εμφανίζονται συνταγές για «ένα υπέροχο νηστήσιμο πιάτο»! Μπορεί ακόμα η ενορία και να συγκεντρώσει μερικά πάρα πάνω χρήματα οργανώνοντας ένα καλοδιαφημισμένο «σαρακοστιανό γεύμα». Είναι τόσα πολλά εκείνα που στις εκκλησίες μας εξηγούνται συμβολικά σαν ενδιαφέροντα, πολύχρωμα και διασκεδαστικά έθιμα και παραδόσεις, σαν κάτι δηλαδή που μάς δένει όχι τόσο πολύ με το Θεό και με μια νέα ζωή «εν Αυτώ», όσο με το παρελθόν και τις συνήθειες των προγόνων μας, ώστε γίνεται όλο και περισσότερο δύσκολο να διακρίνουμε πίσω απ’ αυτά τα λαϊκά έθιμα τη σοβαρότητα της θρησκείας σε όλη της την έκταση. Θέλω να τονίσω ότι δεν υπάρχει τίποτα το άσχημο στα διάφορα έθιμα. Όταν αυτά πρωτοεμφανίστηκαν ήταν τα μέσα με τα οποία η κοινωνία μπορούσε να δείξει ότι έπαιρνε στα σοβαρά τη θρησκεία. Τότε τα έθιμα δεν ήταν σύμβολα, αλλά η ίδια η ζωή και έπαψε λίγο λίγο η θρησκεία να τη διαμορφώνει στην ολότητά της, λίγα από τα έθιμα διασώθηκαν σαν σύμβολα ενός τρόπου ζωής που δεν υπήρχε πια. Και αυτό που διασώθηκε ήταν εκείνο που, αφ’ ενός είναι έντονα ζωντανό και αφ’ ετέρου είναι λιγότερο δύσκολο. Ο πνευματικός κίνδυνος εδώ είναι ότι σιγά σιγά αρχίζει κανείς να καταλαβαίνει τη θρησκεία σαν ένα σύστημα από σύμβολα και έθιμα μάλλον παρά να ερμηνεύει όλα αυτά σαν μια πρόκληση για πνευματική ανανέωση και προσπάθεια.

Μεγαλύτερη είναι η προσπάθεια που γίνεται για να προετοιμάζονται νηστήσιμα φαγητά ή για το πασχαλινό τραπέζι, παρά για τη νηστεία και τη συμμετοχή στην πνευματική πραγματικότητα του Πάσχα. Αυτό σημαίνει ότι, όσο τα έθιμα και οι παραδόσεις δε συνδεθούν και πάλι με τη γενική θρησκευτική αντίληψη από την οποία προέρχονται, όσο δηλαδή δεν παίρνουμε στα σοβαρά τα σύμβολα, η Εκκλησία θα παραμένει χωρισμένη από τη ζωή και δεν θα την επηρεάζει καθόλου. Αντί να παριστάνουμε με σύμβολα την «πλούσια κληρονομιά» μας καιρός είναι ν’ αρχίσουμε να την ενσωματώνουμε στην καθημερινή ζωή μας. Το να πάρουμε λοιπόν στα σοβαρά τη Μεγάλη Σαρακοστή σημαίνει ότι θα τη θεωρούμε, πρώτα απ’ όλα με την πιο βαθιά έννοια, μια πνευματική πρόκληση που απαιτεί αντίδραση, απόφαση, πρόγραμμα και συνεχή προσπάθεια. Και ακριβώς για το λόγο αυτό, όπως ξέρουμε, θεσπίστηκαν από την Εκκλησία οι εβδομάδες προετοιμασίας για τη Μεγάλη Σαρακοστή.

Η περίοδος αυτή είναι καιρός για δράση, για απόφαση, για προγραμματισμό. Και ο καλύτερος και ευκολότερος τρόπος είναι ν’ ακολουθήσουμε την καθοδήγηση της Εκκλησίας που είναι η μελέτη και ο στοχασμός πάνω στα πέντε ευαγγελικά θέματα που μας προσφέρονται τις πέντε Κυριακές της περιόδου πριν από τη Μεγάλη Σαρακοστή. Τα θέματα αυτά είναι: η διακαής επιθυμία (Ζακχαίος), η ταπείνωση (Τελώνης και Φαρισαίος), επιστροφή από την εξορία (Άσωτος), η κρίση (Κυριακή της Απόκρεω) και η συγχωρητικότητα (Κυριακή της Τυροφάγου). Αυτές οι ευαγγελικές περικοπές δεν διαβάζονται μόνο και μόνο για ν’ ακουστούν στην Εκκλησία, σκοπός είναι να τις «πάρω μαζί μου στο σπίτι» και να στοχαστώ πάνω σ’ αυτές σχετίζοντάς τις μάλιστα με τη ζωή μου, την οικογενειακή μου κατάσταση, τις επαγγελματικές υποχρεώσεις μου, το ενδιαφέρον μου για τα υλικά πράγματα, τις σχέσεις μου με τους συγκεκριμένους ανθρώπους με τους οποίους ζω. Αν σ’ αυτή την προσπάθεια περισυλλογής προσθέσει κανείς και την προσευχή αυτής της περιόδου: «της μετανοίας άνοιξόν μοι πύλαις ζωοδότα…» και τον ψαλμό 136 «επί των ποταμών της Βαβυλώνος εκεί εκαθήσαμεν…» μπορεί να καταλάβουμε τι σημαίνει να «νιώθεις ότι είσαι με την Εκκλησία», και πως μπορεί μια λειτουργική περίοδος να χρωματίσει την καθημερινή ζωή. Επίσης είναι μια πολύ καλή ευκαιρία να διαβάσει κανείς κάποιο θρησκευτικό βιβλίο. Ο σκοπός δε αυτού του διαβάσματος δεν είναι μόνο ν’ αυξήσουμε τις θρησκευτικές γνώσεις μας, είναι βασικά να καθαρίσουμε το μυαλό μας απ’ όλα όσα συνήθως το πλημμυρίζουν.

Είναι πραγματικά απίστευτο πόσο στο μυαλό μας συνωστίζονται όλων των ειδών οι έννοιες, τα ενδιαφέροντα, οι αγωνίες και οι εντυπώσεις και πόσο ελάχιστο έλεγχο ασκούμε πάνω σ’ όλα αυτά. Διαβάζοντας ένα θρησκευτικό βιβλίο συγκεντρώνουμε την προσοχή μας σε κάτι εντελώς διαφορετικό από το συνηθισμένο περιεχόμενο των σκέψεών μας, δημιουργείται έτσι μια άλλη διανοητική και πνευματική ατμόσφαιρα. Όλα αυτά, φυσικά, δεν είναι «συνταγές», ίσως να υπάρχουν άλλοι τρόποι για να προετοιμαστεί κανείς για τη Σαρακοστή. Το βασικό σημείο είναι ότι, στη διάρκεια αυτής της περιόδου βλέπουμε τη Μεγάλη Σαρακοστή σαν να βρίσκεται σε κάποια απόσταση, σαν κάτι δηλαδή που ακόμα έρχεται και που μάς το στέλνει ο ίδιος ο Θεός σαν ευκαιρία για αλλαγή, για ανανέωση, για εμβάθυνση, και ότι παίρνουμε αυτή την επερχόμενη ευκαιρία πολύ στα σοβαρά. Έτσι, όταν την Κυριακή της Συγγνώμης αφήνουμε το σπίτι μας και πάμε στον Εσπερινό, μπορεί να είμαστε έτοιμοι να κάνουμε δικά μας –έστω και για λίγο – τα λόγια από το Μεγάλο Προκείμενο που ανοίγει τη Μεγάλη Σαρακοστή. Μη αποστρέψεις το πρόσωπόν σου Από του παιδός σου, ότι θλίβομαι…

Από το Βιβλίο «Μεγάλη Σαρακοστή» του π.Αλέξανδρου Σμέμαν
Εκδ. Ακρίτας

Το άρθρο Χάνουμε το νόημα της Σαρακοστής… εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

Κατὰ τὴν περίοδο τῆς Ἀποκριᾶς καὶ τοῦ Τριωδίου ἡ Ἐκκλησία εἰσάγει κλιμακωτά τούς χριστιανοὺς στὸ πνευματικὸ κλίμα τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς καὶ τῆς προετοιμασίας γιὰ τὸ σταυροαναστάσιμο Πάσχα. Προετοιμάζει ψυχολογικὰ τὶς κουρασμένες καρδιὲς νὰ γευτοῦν τὶς λαμπηδόνες τῆς θεϊκῆς παρουσίας. Ἔτσι προβάλλεται ἐντονότερα ἡ χριστιανικὴ ἄσκηση, ἡ προσευχή, ἡ νηστεία, ἡ ὑψοποιὸς ταπείνωση, ἡ μετάνοια, ἡ νήψη, ἡ ἀγάπη πρὸς τὸν πλησίον καὶ τὸ κατὰ Θεὸν πένθος. Ἀναδεικνύονται πρόσωπα αὐθεντικοῦ βίου καὶ πράγματα διδακτικὰ μέσω παραβολῶν καὶ αἰνιγμάτων.

Την Κυριακή του Τελώνου καὶ Φαρισαίου, ποὺ ἀνοίγει τὸ Τριώδιο, φανερώνεται ὁ τρόπος τῆς εἰλικρινοῦς προσευχῆς καθὼς καὶ ὁ κίνδυνος τοῦ φαρισαϊσμοῦ, τοῦ κοινωνικοῦ κομπασμοῦ καὶ τῆς ὑποκρισίας. Τὴν Κυριακή του Ἀσώτου μυσταγωγοῦνται οἱ χριστιανοὶ στὸν αὐθεντικὸ τρόπο τῆς μετάνοιας καὶ ἀποκαλύπτεται τὸ εὖρος τῆς θεϊκῆς ἀγάπης μὲ τὴν παραβολὴ τοῦ Ἀσώτου Υἱοῦ (Λούκ.15, 11-32). Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς ἑρμηνεύοντας τὴ διδακτικότατη αὐτὴ παραβολὴ τονίζει τὴν ἀγαθότητα τοῦ Θεοῦ Πατέρα, ὁ ὁποῖος ὡς ἀνενδεὴς δὲν κράτησε τίποτα γιὰ τὸν ἑαυτό του, μοίρασε ἄφθονα ὅλα τὰ κτιστὰ ἀγαθὰ καθὼς καὶ τὰ οὐράνια χαρίσματα στοὺς ἀνθρώπους, ἀλλὰ ἐκεῖνοι τὰ σπατάλησαν.

Καὶ δὲν ἀφήνει περιθώρια ἡ ἁγία Ἐκκλησία γιὰ παρανοήσεις καὶ ὑπεκφυγὲς σχετικὰ μὲ τὸ πρόσωπο τοῦ Θεοῦ: «Ὁ Θεὸς εἶναι ἀγάπη. Ὅποιος δὲν ἀγαπάει δὲν γνώρισε τὸ Θεὸ» (βλ. Ἃ΄ Ἰωάν.4,8).

Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ τελικὴ κρίση θὰ ἔχει ὡς μέτρο τὴν ἀγάπη στὸ συνάνθρωπο, τὸν ξένο, τὸ γυμνό, τὸ φυλακισμένο, τὸν πεινασμένο, τὸν κάθε διψασμένο.

Στὴ συνέχεια, ἀφοῦ διέλθουμε τοὺς πνευματικοὺς σταθμοὺς τῶν διαφόρων Κυριακῶν της Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς καὶ τῶν λαοφιλῶν Ἀκολουθιῶν τῶν Χαιρετισμῶν στὴν Παναγία εἰσερχόμαστε στὴν Ἁγία καὶ Μεγάλη Ἑβδομάδα. Κι ὁ καθένας νοσταλγεῖ τὴ χαμένη οἰκειότητα μὲ τὸν Θεό. Προβληματίζεται γιὰ τὴν ἀπουσία οὐσιαστικῶν ἀνθρώπινων σχέσεων καὶ τὴν ὑποβάθμιση τῆς ποιότητας τῆς ζωῆς του. Σὲ κάθε περίπτωση, τὸ πρόσωπο τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ ποὺ ὁδηγεῖται ἑκουσίως στὸ Σταυρό, «αἴροντας τὶς ἁμαρτίες τοῦ κόσμου», παρότι ἀποτελεῖ «σημεῖον ἀντιλεγόμενον», ἐκπέμπει φῶς καὶ χάρη, τρόπο θυσιαστικὴς ζωῆς. Ταυτόχρονα ἐμπνέει μὲ ἀναστάσιμη ἐλπίδα τοὺς ἀγωνιστὲς τοῦ καθημερινοῦ βίου.

Μακάριοι ὅσοι ἔχουν ὀφθαλμοὺς καθαροὺς καὶ γίνονται δέκτες τῶν θείων χαρισμάτων. Καὶ αὐτοὶ εἶναι γνωστοὶ μόνο στὸν Παντογνώστη Θεό, ἀφοῦ μένουν συνήθως στὴν ἀφάνεια καὶ τὸ περιθώριο τῆς κοινωνικῆς καὶ ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς. Εἶναι οἱ ἁπλοὶ ἀχθοφόροι τοῦ Σταυροῦ τοῦ Χριστοῦ στὴν οἰκογένεια, στὴ φάμπρικα, στὸ σχολεῖο, στὸ γραφεῖο, στὸν ἀγρό, στὴν πολύβουη κοινωνία. Συνοδοιποροῦν κι αὐτοὶ κουβαλώντας στὶς πλάτες τοὺς τὸ βάρος τῆς κοινωνικῆς εὐθύνης. Καὶ γίνονται μὲ ἄρρητο τρόπο μέτοχοι χάριτος καὶ φωτός.

Πρότυπό τους οἱ φιλακόλουθοι καὶ ἁπλοὶ μοναχοί του Ἄθωνα ποὺ περνοῦν τὶς περισσότερες ὧρες τῆς Σαρακοστῆς καὶ τῆς Μεγάλης Ἑβδομάδας στὸ ναὸ προσευχόμενοι, ψάλλοντες καὶ ἀναγιγνώσκοντες κείμενα ἱερά. «Τὸ ἀθωνικὸ μεγαλοβδόμαδο», γράφει ὁ Γέρων Μωυσῆς Ἁγιορείτης» «εἶναι ἠσύχιο, νηφάλιο, ἀτάραχο, μυστικό, σὲ ὁδηγεῖ σὲ χρήσιμη ἐνδοσκαφή, σὲ ἀπαραίτητη αὐτογνωσία σὲ αὐτοπαρατήρηση κι ὄχι συνεχῆ ἐτεροπαρατήρηση καὶ κατάκριση… Οἱ Ἁγιορεῖτες Γέροντες σιωπηλὰ συμμετέχουν στ’ Ἄχραντα πάθη τοῦ Κυρίου. Ὅταν μιλᾶς δὲν ἀκοῦς. Σιωποῦν γιὰ νὰ ἀκούσουν. Ἀκοῦνε γιὰ νὰ βιώσουν. Ὅτι τὸ αἷμα τοῦ Γολγοθὰ χύθηκε γιὰ τὸν καθένα…

Νὰ ἀκοῦμε καὶ νὰ πράττουμε. Νὰ πράττουμε

τὸ ἀγαθό, ν’ ἀφήνουμε χῶρο καὶ γιὰ τὸν ἄλλο»

(Ἅγιος Ἰωσὴφ ὁ Σπηλαιότης, Ἐόρτια Γράμματα ἀπὸ τὸ Ἅγιον Ὅρος, σ. 147-148).

Ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριά, μπροστὰ στὴ λάμψη τῆς ἑκούσιας κένωσης τοῦ Υἱοῦ καὶ Λόγου τοῦ Θεοῦ, τῆς θυσίας καὶ τῆς μακροθυμίας Του φανερώνεται μὲ λίαν εὔγλωττο τρόπο ἡ ἀνθρώπινη μικρότητα. Οἱ καθημερινὲς ἱστορίες προδοσίας γιὰ «τριάκοντα ἀργύρια», τὸ εὐμετάβλητό τοῦ ὄχλου ποὺ ἀπὸ τὸ «ὡσαννὰ» ὁδηγεῖται ἀπερίσκεπτα στὸ «ἄρον-ἄρον σταύρωσον αὐτόν», ἡ φαρισαϊκὴ ὑποκρισία, καθὼς καὶ ἡ εὔκολη ἀπάρνηση τοῦ διδασκάλου ἐπιβεβαιώνουν τοῦ λόγου τὸ ἀληθές.

Ὁ ἄνθρωπος εἶναι τόσο ἐλεύθερος ποὺ μπορεῖ νὰ φτάσει ὄχι μόνο στὴν ἄρνηση καὶ ἀπόρριψη τοῦ Θεοῦ ἀλλὰ καὶ στὴ «θεοκτονία». Κι αὐτὸ ὁδηγεῖ ἀναπόδραστα καὶ στὴν «ἀνθρωποκτονία». Τὸ λεγόμενο «θάνατο τοῦ Θεοῦ» στὸ δυτικὸ κόσμο ἀκολούθησε κι «ὁ θάνατος τοῦ πλησίον» μὲ ὅλες τὶς δυσάρεστες συνέπειες. Οἱ κοινωνίες κατάντησαν κοινωνίες τοῦ φθόνου. Καὶ οἱ ἄνθρωποι φθονώντας καὶ μισώντας τοὺς συνανθρώπους τοὺς γίνονται «ἀνθρωποκτόνοι», ἀφοῦ «πᾶς ὁ μισῶν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ ἀνθρωποκτόνος ἐστὶν» (Ἃ΄Ἰωάν. 3,15).

Στὶς μέρες μᾶς ὑπάρχει δίψα καὶ πείνα χάριτος ἐπουρανίου. Ὅμως, οἱ περισσότεροι ἄνθρωποι λόγω τῆς σύγχυσης καὶ τοῦ σκοτισμοῦ τοῦ νοὸς δὲν προσέρχονται στὴν λαγαρὴ Πηγὴ τῆς Ζωῆς, ἀλλὰ τρέχουν ἀλλοῦ νὰ ξεδιψάσουν καὶ νὰ χορτάσουν. Ἄλλοι ἀναζητοῦν τὸ νόημα τῆς ζωῆς καὶ τὴ χάρη στὴν ὑπερκατανάλωση ὑλικῶν ἀγαθῶν. Γὶ΄ αὐτό, ὅταν δὲν ἔχουν αὐτὴ τὴ δυνατότητα, ἀπογοητεύονται καὶ ἀπαξιώνουν τὴ ζωή. Ἀλλὰ κι αὐτοὶ ποὺ ἔχουν τὴν οἰκονομικὴ ἄνεση μένουν ἀνικανοποίητοι, διότι προσπαθοῦν νὰ χορτάσουν τὴν πνευματική τους ὑπόσταση μὲ ὑλικὰ ἀγαθά.

Κι ὅταν οἱ καρδιὲς εἶναι γεμάτες κανένας περιορισμὸς δὲν μπορεῖ νὰ τὶς σκοτεινιάσει. Φωτίζονται ἀπὸ τὸ ζωογόνο φῶς τῆς Ἀναστάσεως.

Τὰ προηγούμενα χρόνια ἔψαχναν οἱ ἄνθρωποι τὴ χαρὰ καὶ τὴ χάρη σὲ ταξίδια μακρινά. Συνωστίζονταν στοὺς ἐθνικοὺς δρόμους κυνηγώντας τὸ αὐθεντικὸ νόημα τῆς ζωῆς σὲ κάποιο χωριὸ τῆς ἐπαρχίας, κοντὰ στὴν ἀνοιξιάτικη φύση καὶ στὰ «παλιὰ καλὰ ἔθιμα». Ἀλλὰ καὶ αὐτοὺς δὲν τοὺς γέμιζε τὴν ψυχὴ ἡ φυγή, ὁ ὀβελίας καὶ ἡ ἐπίπλαστη εὐωχία, ἔστω κι ἂν τοὺς ξεκούραζε προσωρινὰ τὸ κάλλος τῆς ἑλληνικῆς ὑπαίθρου. Ἄλλοι φθάνουν στὶς μισάνοιχτες ἐκκλησιές, γιὰ νὰ ἀνάψουν ἕνα κερί, νὰ προσκυνήσουν τὶς εἰκόνες τῆς Σταύρωσης, τῆς Ἀνάστασης, τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου.

Ἰδιαίτερα χαρακτηριστικὴ ἡ εἰκόνα τῆς Ἀναστάσεως ποὺ ἀπαντᾶ σὲ διάφορες ἐκδοχὲς καὶ προβάλλεται γιὰ προσκύνηση κάθε Κυριακὴ ἀλλὰ καὶ τὴν ἀναστάσιμη περίοδο τῆς Ἐκκλησίας. Ξεχωρίζει ἡ κατεξοχὴν βυζαντινὴ ἀπεικόνιση, ποὺ παρουσιάζει τὸν Χριστὸ στὸν Ἅδη νὰ ἐλευθερώνει τὸν Ἀδὰμ καὶ τὴν Εὕα ἀπὸ τὰ δεσμὰ τοῦ θανάτου, ἀλλὰ καὶ ὅλους τους δίκαιους ποὺ ἀνέμεναν ἐναγωνίως τὴν ἔλευση τοῦ λυτρωτῆ.

Κλασικὸ δεῖγμα τῆς σύνθεσης αὐτῆς βρίσκεται στὸ παρεκκλήσιο τῆς Μονῆς τῆς Χώρας στὴν Κωνσταντινούπολη. Στὴν ἐν λόγῳ νωπογραφία ὁ Χριστὸς λευκοφορεμένος καὶ μέσα σὲ φωτεινὴ δόξα δεσπόζει ὡς νικητὴς τοῦ θανάτου, ἕλκοντας τὸν Ἀδὰμ καὶ τὴν Εὕα ἀπὸ τὰ δεσμὰ τοῦ θανάτου. Στὰ χέρια καὶ τὰ πόδια τοῦ διακρίνονται τὰ σημάδια ἀπὸ τὰ καρφιὰ τῆς σταύρωσης. Ἐπάνω ὑπάρχει ἡ ἐπιγραφὴ «Ἡ ἈΝΑΣΤΑΣΙΣ». Τόσο ἡ ἐπιγραφὴ αὐτὴ ὅσο καὶ οἱ χορεῖες τῶν δικαίων ποὺ εἰκονίζονται, σαφῶς παραπέμπουν στὴν Ἀνάσταση ὄχι μόνο τοῦ Χριστοῦ ἀλλὰ καὶ ὁλόκληρού του ἀνθρωπίνου γένους. Στὸ κάτω μέρος ἐντός της σκοτεινῆς ἀβύσσου καὶ μέσω ἀπόκρημνων βράχων κείτεται ἁλυσοδεμένος ὁ θάνατος.

Ἡ παράσταση αὐτὴ μπορεῖ νὰ ἐμπνεύσει κάθε φιλότιμο ἀγωνιστὴ καὶ δρομέα τῆς καθημερινῆς ζωῆς νὰ μὴν τρέχει ἐγωιστικὰ μόνος του πατώντας πάνω στοὺς ἄλλους ἢ προσπερνώντας ἀδιάφορα δίπλα τους. Ἀλλὰ νὰ κρατᾶ τὸ χέρι τῶν ἀδύναμων, νὰ ἐπιβραδύνει τὸ χρόνο του γιὰ τοὺς ἀπελπισμένους, νὰ σκύβει γιὰ τοὺς πονεμένους, νὰ ἀκυρώνει τὴ δύναμη τοῦ θανάτου μὲ τὴν ἀγάπη, νὰ τερματίζει μαζὶ μὲ τοὺς ἄλλους πλουτίζοντας πνευματικὰ ἀπὸ τὴν ἀναστάσιμη ἐλπίδα ποὺ ἀνθίζει στὶς καρδιὲς ὅλων τῶν συνοδοιπόρων. Κι ὅταν οἱ καρδιὲς εἶναι γεμάτες κανένας περιορισμὸς δὲν μπορεῖ νὰ τὶς σκοτεινιάσει. Φωτίζονται ἀπὸ τὸ ζωογόνο φῶς τῆς Ἀναστάσεως.

Το άρθρο Ἀπὸ τὴ Σαρακοστὴ στὸ Πάσχα εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

Αγίου Ανθίμου της Χίου

Όπου είναι η δύναμη, εκεί να τρέχετε! «Κύριε των δυνάμεων μεθ’ ημών γενού…».

Άραγε τί θέλουν να πουν αυτά τα λόγια; Κάτι καλό όμως θα είναι και ευχάριστο, για να το παρουσιάσουν οι άγιοι Πατέρες να λέγεται τώρα, αυτές τις ημέρες της αγίας Τεσσαρακοστής. Ποιός βασιλιάς, ποιός εξουσιαστής, ποιός άρχοντας, ποιός ηγεμόνας είναι σε αυτόν τον κόσμο, που δεν έχει εξουσία; Τόση δύναμη έχει ο λόγος του, ώστε εκείνο που θα προστάξει να γίνει αμέσως. Όμως δύναμη πνευματική δεν μπορεί να τους δώσει.

«Κύριε των δυνάμεων μεθ’ ημών γενού». Παρακαλούμε τον βασιλέα των ουρανών να μας δώσει κάποια δύναμη πνευματική. Τώρα, αυτές τις ημέρες πολύ σωστά όρισαν οι άγιοι Πατέρες να το λέμε αυτό και να τον παρακαλούμε να έλθει μαζί μας. Έλα εσύ, που είσαι ο εξουσιαστής όλων των δυνάμεων, εσύ που είσαι Κύριος των πάντων, έλα μαζί  μας. Τί να κάνεις; να γίνεις παρήγορός μας, έλα να γίνεις συνήγορός μας, δάσκαλος και ιατρός μας· εσύ που εξουσιάζεις τα πάντα «μεθ’ ημών γενού». Τον παρακαλούμε να μας δώσει κάποια δύναμη.

Αυτή όμως η δύναμη απλώς και ως έτυχε δεν έρχεται. Δεν είναι κανένα ρούχο να το φορέσουμε, δεν είναι κανένα πράγμα υλικό, για να το πάρουμε· είναι μία δύναμη πνευματική. Είναι ο ίδιος ο Θεός, τον οποίον παρακαλούμε να έλθει μαζί μας. Είναι πανέτοιμος για να έλθει· είναι πολύ πρόθυμος και έτοιμος κάθε στιγμή με ευχαρίστηση, με χαρά, με καλή διάθεση, να έλθει να επισκιάσει και να βοηθήσει τον άνθρωπο, αλλά πρέπει να του ετοιμάσουμε τόπο.

Ποιός είναι αυτός, που έχει τόσες δυνάμεις; είναι αυτός ο Χριστός, που ήλθε και έχυσε το πανάγιό Του αίμα, για να μας εξαγοράσει και να μας δώσει δύναμη, ώστε να πατούμε επάνω «όφεων και σκορπίων και επί πάσαν την δύναμιν του εχθρού». Αλλά δεν έρχεται έτσι· πρέπει πρώτα – πρώτα να καταδαμάσουμε τα πάθη μας. Για τούτο οι άγιοι Πατέρες όρισαν να το λέμε τώρα, αυτές τις ημέρες, που είναι η νηστεία· διότι η νηστεία καταδαμάζει τα πάθη. Εάν δεν καταδαμαστούν αυτά, δεν έρχεται ο Θεός.

Ποιό όμως να είναι το μέσον, με το οποίο θα μπορέσουμε να φέρουμε τον Θεό μαζί μας; Πιστεύω ότι το ξέρετε. Το μέσον αυτό, με το οποίο θα φέρουμε τον Θεό μαζί μας, είναι αυτή η συντριβή της καρδίας. Να συντρίψουμε την καρδία μας και να φέρουμε στον εαυτό μας την αγάπη, την ταπείνωση, την υπομονή και επιμονή στο αγαθό, για να μείνει ο Θεός μαζί μας. Δύσκολο όμως είναι. Διότι τα πάθη μας δεν τα δαμάζουμε εύκολα.

Επικαλούμεθα τον Θεόν στο κελλί μας, μέσα στην εκκλησία, κλαίμε, συντρίβουμε τον εαυτό μας, άλλα διάφορα κάνουμε, βγαίνουμε όμως κατόπιν έξω και εκείνα, τα οποία κερδίσαμε, τα δαπανάμε. Πώς; Με το μίσος, την κακία, την πονηρία, με την κρίση, με την κατάκριση και με τα άλλα πάθη, τα οποία πολεμούν καθημερινά τον άνθρωπον. Φωνάζουμε: Κύριε των δυνάμεων έλα μαζί μας… αλλά αυτά απομακρύνουν τη χάρη του Θεού, και δεν έρχεται. Δεν φοβούμεθα το Θεό, αλλά και δεν τον αγαπούμε· ναι έλεγε ο μέγας Αντώνιος, ότι εγώ δεν φοβούμαι τον Θεό, αλλά τον αγαπώ ολοψύχως, διότι η τελεία αγάπη έξω βάλλει τον φόβο.

Πώς δείχνουμε ότι δεν τον αγαπούμε εμείς; διότι όταν μας τύχει μια προσβολή, δεν υπομένουμε, όταν μας τύχει κάτι που μας παροξύνει, δεν υποκύπτουμε, όταν μας έρχεται να κάνουμε κάτι, το οποίο είναι μισητό ενώπιον του Θεού, δεν το αποφεύγουμε. Ποιόν βλάπτουμε; Τη ψυχή μας. Εκεί που θα βλαφτείς, εκεί πηγαίνεις· εκεί που θα σκοτισθεί το μυαλό σου, εκεί τρέχεις. Τί θα κερδίσεις; Αντί χαρά, λύπη· αντί ανάπαυση, ταραχή και ανησυχία. Πώς θα έλθει μαζί σου ο Θεός;

Πολλές ημέρες τώρα παρατηρώ έξω που πηγαίνω, ότι έρχονται δύο πέρδικες και καθίζουν εκεί στο παγκάκι· πότε πιό πάνω, πότε πιό κάτω, όλο τις βλέπω να τριγυρίζουν εκεί. Γιατί δεν έρχονταν και άλλοτε; γιατί δεν έρχονταν και τα περασμένα χρόνια, μόνο τώρα κάθε μέρα έρχονται; Διότι βλέπουν ότι δεν υπάρχει κίνδυνος. Εμείς, αδελφές, δεν βλέπουμε τον κίνδυνο που έρχεται εναντίον της ψυχής μας; Δεν βλέπουμε ότι ο διάβολος γίνεται όργανο, για να απορροφήσει την πνευματική μας δύναμη.

Ποιός το σοφίζει αυτό το πουλί; ποιός του έλεγε τόσα χρόνια να μην έρχεται και τώρα δεν φεύγει από εκεί; Κανείς· με τη γνώση του· καταλαβαίνει ότι σ’ αυτό  το μέρος θα βρει τη γαλήνη, θα βρει ­την ησυχία. Εμείς είμαστε λογικοί άνθρωποι, αφιερωμένοι στον Θεό. Γιατί να τρέχουμε εκεί που είναι ο κίνδυνος; Γιατί να μην ασπαζόμαστε  τη σιωπή; Γιατί να μην κυνηγούμε την υπακοή; Γιατί να μην έχουμε την αγάπη, την υπομονή, την ομόνοια, με τα οποία θα αποφύγουμε τους κινδύνους και θα φέρουμε τη θεϊκή δύναμη μέσα μας;

Εμένα, μου κάνει εντύπωση αυτό το πράγμα· έκπληκτος γίνομαι· ένα πουλί να καταλαβαίνει τον κίνδυνο! του δίνει σοφία ο Θεός· του δίνει στόχαση, ότι σ’ αυτό το μέρος δεν έχει φόβο να βλαφτεί.

Δεν μας φθάνει, αδελφές, να πούμε ότι ήλθαμε στο στάδιο της αγίας Τεσσαρακοστής και εξασφαλιστήκαμε με τη νηστεία που κάνουμε διότι η νηστεία αυτή δεν είναι άλλο παρά μια αλλαγή φαγητών. Άλλη νηστεία να κάνουμε· διότι λέει και το στιχηρό, «νηστεία δεν είναι μόνον η αποχή των βρωμάτων, αλλά εγκράτεια γλώσσης, θυμού αποχή, καταλαλιάς, ψεύδους…» αυτά να αποφύγουμε, αδελφές. Διότι δεν θα μπορέσουμε να δικαιολογηθούμε τότε ενώπιον του πανδήμου δικαστηρίου και να πούμε ότι δεν τα ξέραμε. Όταν τηρείς λοιπόν αυτά, ευθύς ως θα ειπείς: «Κύριε των δυνάμεων, έλα μαζί μου…» αμέσως ένας άγγελος έρχεται πλησίον σου. Έρχεται και ο διάβολος από πίσω, αλλά ο άγγελος είναι ισχυρότερος. Και να μην πεις ποτέ, ο διάβολος με παρακίνησε και έκανα εκείνο το κακό, ή είδα τον άλλο και παρακινήθηκα και εγώ. Διότι δεν γελιέται ο Θεός· τον άγγελο που σου έδωσε φύλακα και σε φυλάει νύκτα – μέρα, γιατί δεν τον ακούς, αλλά μόνον ακούς τον Σατανά; Δωρεάν μας φυλάει ο άγγελος μέρα και νύκτα. Όμως επειδή αδυνατούμε να κάνουμε το αγαθό, αδυνατεί και ο άγγελος και φεύγει μακριά μας. Αλλά ο διάβολος που μένει πλησίον σου καλό θα σου κάνει; Προσέχετε! διότι η ζημιά είναι μεγάλη και όταν σεις ζημιώνεσθε, η λύπη μου είναι άπειρη. Διότι δεν θέλω να χαθεί καμία σας. Αν χαθώ εγώ, δεν με νοιάζει· αν χαθεί όμως μια από σας, η λύπη μου θα είναι πολύ μεγάλη…

Να προσέχετε! Όπου είναι η δύναμη, εκεί να τρέχετε· να φεύγει κάθε είδος κακίας, το οποίο θα σας φέρει σκότος και ταραχή. Ποιά είναι η δύναμη; ο Χριστός! εκεί να τρέξεις. Σου έτυχε κάτι; τρέξε στη προσευχή, τρέξε στο Χριστό. Και πώς δεν πας στο Χριστό; πώς δεν τρέχεις στη προσευχή; η προσευχή, είναι το πάν, εκεί είναι η δύναμη, εκεί είναι η βοήθεια. Τρέξε λοιπόν στον βοηθό, τρέξε εκεί που υπάρχει δύναμη.

Η προσευχή είναι σαν μία θωράκιση, είναι σαν ένα ισχυρό όπλο και ενίσχυση, για να αποφεύγουμε τον Σατανά και να μη γινόμαστε παιχνιδάκι  του. Από πού έρχεται η δύναμη; από το Χριστό! Ο Χριστός μου είναι δύναμη… τρέξε λοιπόν φώναζε το Χριστό να σε βοηθήσει. Προσπαθήσετε να αγιασθείτε, να φωτιστείτε,… επικαλείσθε τον Χριστό να σας γίνεται βοηθός σε όλα και συνήγορος. Εμείς έχουμε αγγέλους και μας φυλάγουν ο βασιλέας μας, μας έδωσε από έναν άγγελο φύλακα. Λοιπόν αποφεύγετε τον Σατανά· τρέχετε στον Χριστό. Οτιδήποτε σας συμβεί, η παρηγοριά σας να είναι ο Χριστός· εκεί είναι η δύναμη. Θέλω να γίνετε τέκνα του επουρανίου βασιλέως· θέλω να σας δω όλους στη βασιλεία των ουρανών.

(Αγίου Ανθίμου του Χίου, «Πνευματικές διδασκαλίες»)

Το άρθρο «Κύριε των δυνάμεων μεθ’ ημών γενού…» Οτιδήποτε σας συμβεί, η παρηγοριά σας να είναι ο Χριστός· εκεί είναι η δύναμη εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

π. Ανδρέα Αγαθοκλέους

Η Μ. Σαρακοστή λέγεται και είναι το «στάδιο των αρετών». Η λέξη στάδιο παραπέμπει σε αγώνα, προσπάθεια, ενεργοποίηση των δυνάμεων για επίτευξη του στόχου. Ο στόχος, στην προκειμένη περίπτωση, είναι η κατάκτηση των αρετών.

Κι όμως η αυτογνωσία μάς αποκαλύπτει τα ποικίλα πάθη που κρύβονται μέσα μας, αλλά συγχρόνως και την αδυναμία μας να τα αντιμετωπίσουμε. Για ποια κατάκτηση αρετών μιλάμε, όταν μας πλάκωσαν οι μεγάλες και μικρές αμαρτίες, που μας στερούν την ουσιαστική ζωή;

Όμως, όπως η φανέρωση του φωτός μειώνει σταδιακά το σκοτάδι κατά την ανατολή του ήλιου, έτσι και οι αρετές φυγαδεύουν τις αμαρτίες και τα πάθη. Ο αγώνας, δηλαδή, δεν έχει αρνητική βάση που προκαλεί, αναπόφευκτα, πίεση, αλλά στοχεύει στις αρετές που φέρνουν στην ύπαρξή μας ειρήνη και χαρά.

Ως αγώνας, βέβαια, έχει τα χαρακτηριστικά του κόπου, της ενδεχόμενης αποτυχίας και ήττας, όπως και της νίκης. Άλλωστε, «ουκ έστιν η πάλη ημών προς σάρκα και αίμα, αλλά προς τας αρχάς, τας εξουσίας, τον κοσμοκράτορα του σκότους του αιώνος τούτου».

Δεν είναι, δηλαδή, ο αγώνας μας ενάντια σε ανθρώπους, αλλά ενάντια στις αρχές και τις εξουσίες, προς τον άρχοντα του κόσμου. Με άλλα λόγια, το να αγωνίζεται κανείς να ζήσει το Χριστό στη ζωή του, είναι ως ν’ αγωνίζεται κατά του διαβόλου και των οργάνων του.

Είναι βέβαιο πως όποιος παλεύει κατά του διαβόλου με προσευχή και νηστεία, όπως και προσπάθεια να ζήσει τις εντολές του Χριστού, θα γνωρίσει τις επιθέσεις του διαβόλου, φανερές ή ύπουλες.

Οι επιθέσεις του ποικίλλουν, ανάλογα με τον καιρό, τις συνθήκες, το πρόσωπο. Γνωρίζει τις αδυναμίες και στο πού κατευθύνεται η καρδία του καθενός, για να τον προκαλέσει ανάλογα, να του θέσει τον ανάλογο πειρασμό και να μεθοδεύσει την πτώση.

Χρειάζεται ανδρείο φρόνημα και σύνεση για να αντιμετωπιστεί η απογοήτευση που ο πονηρός, ενδεχομένως, θα σπείρει μέσα μας βλέποντας να παραμένουμε οι ίδιοι, κάνοντας βήματα μπρος – πίσω.

Κι ακόμα, να πέφτουμε στα πάθη που θέλουμε να νικήσουμε, κυρίως την περίοδο αυτή που η Εκκλησία μάς προσφέρει τα μέσα.

Οι πειρασμοί σε προσωπικό αλλά και συλλογικό – εθνικό επίπεδο, συνήθως αυξάνονται την περίοδο της Σαρακοστής, λαμβανομένου υπόψιν πως πολλοί από τις Ορθόδοξες χώρες, όπως και στη διασπορά, νηστεύουν και προσεύχονται.

Τι σημασία όμως μπορεί να έχουν οι πειρασμοί, αφού ο Θεός, τον οποίο πιστεύουμε, νίκησε τη δύναμη του διαβόλου, το θάνατο; Όπως και τι σημασία μπορεί να έχει ο καθένας μας, αφού ο Χριστός «εξήλθεν νικών και ίνα νικήσει» κι άρα μαζί του όλοι όσοι θέλουν να Του δώσουν το χέρι και να ζουν μαζί Του νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων;

Το άρθρο Οι πειρασμοί της Σαρακοστής εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

 Πρωτ. Μιχαὴλ Βοσκού

Το Πάσχα δεν είναι για μας τους Ορθοδόξους Χριστιανούς μια εκκλησιαστική εορτή όπως όλες οι άλλες, αλλά είναι αναμφίβολα η εορτή των εορτών και η πανήγυρις των πανηγύρεων.

Αποτελεί το επίκεντρο, αλλά και το επιστέγασμα ολοκλήρου του εκκλησιαστικού μας έτους και ταυτοχρόνως νοηματοδοτεί ολόκληρη τη ζωή της Εκκλησίας μας.

Κάθε Κυριακή είναι για την Αγία Ορθόδοξη Εκκλησία μας Ανάσταση και κάθε Θεία Λειτουργία, όποτε κι αν αυτή τελείται, είναι ένα αναστάσιμο γεγονός.

Κι ενώ οι υπόλοιπες Δεσποτικές και Θεομητορικές εορτές του εκκλησιαστικού μας έτους αποδίδονται σε οκτώ το πολύ ημέρες, το Πάσχα αποδίδεται στις σαράντα ημέρες. Ολόκληρη η μετά το Πάσχα εβδομάδα, η εβδομάδα της Διακαινησίμου όπως λέγεται, λογίζεται ως μία ημέρα, ενώ για σαράντα ημέρες ψάλλεται σε όλες τις εκκλησιαστικές ακολουθίες ο νικητήριος παιάνας “Χριστὸς Ἀνέστη” και οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί ζουν την παγκόσμια χαρά που εξανέτειλε από τον Πανάγιο Τάφο του Κυρίου, την παγκόσμια χαρά για τη νίκη της ζωής επί του θανάτου.

Για να μπορέσει κανείς να ζήσει πραγματικά τα μεγάλα σωτηριολογικά γεγονότα της Μεγάλης Εβδομάδος και του Πάσχα, το Πάθος και τον σταυρικό θάνατο, την ταφή και την εις Άδου κάθοδο, κυρίως όμως την τριήμερη λαμπροφόρο Ανάσταση του Κυρίου, πρέπει να κάνει την ανάλογη πνευματική προετοιμασία. Έτσι λοιπόν η Εκκλησία μας για δέκα ολόκληρες εβδομάδες μας προετοιμάζει σταδιακά για το Πάσχα.

Οι τρεις πρώτες εβδομάδες (από την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου μέχρι την Κυριακή της Τυρινής) είναι προπαρασκευαστικές για τη Μεγάλη Σαρακοστή, οι επόμενες έξι εβδομάδες (από την Καθαρά Δευτέρα μέχρι την Παρασκευή προ των Βαΐων) αποτελούν τη Μεγάλη Σαρακοστή και η τελευταία εβδομάδα είναι φυσικά η Μεγάλη Εβδομάδα, η Εβδομάδα των Παθών, που αποτελεί το αποκορύφωμα της νηστείας και της εν γένει προετοιμασίας μας για το Πάσχα.

Η Μεγάλη Σαρακοστή ως εκ τούτου είναι μια μακρά και κοπιαστική πορεία προς το Πάσχα. Ο Ορθόδοξος Χριστιανός διέρχεται διά της στενής και τεθλιμμένης οδού της Μεγάλης Σαρακοστής, για να μπορέσει να εισέλθει στην παγκόσμια χαρά της Αναστάσεως του Κυρίου.

Η Μεγάλη Σαρακοστή είναι η κατ’ εξοχήν περίοδος νηστείας, εγκρατείας, μετανοίας, κατανύξεως, εντατικής προσευχής και εντατικού πνευματικού αγώνα. Είναι η μεγαλύτερη σε διάρκεια, αλλά και η αυστηρότερη περίοδος νηστείας του εκκλησιαστικού μας έτους. Κατ’ αυτήν επιτρέπεται η κατάλυσις οίνου και ελαίου μόνο κατά τα Σάββατα και τις Κυριακές. Ταυτοχρόνως, η Ορθόδοξη Εκκλησία μας μας υποβοηθεί στην εντονώτερη προσευχή και στον εντατικώτερο πνευματικό αγώνα μέσα από τις ιδιαίτερες λατρευτικές Ακολουθίες της περιόδου αυτής, που αποτελούν έναν πραγματικό λειτουργικό θησαυρό.

Η λειτουργική ατμόσφαιρα της Μεγάλης Σαρακοστής είναι εντελώς διαφορετική από τη λειτουργική ατμόσφαιρα του υπολοίπου εκκλησιαστικού μας έτους.

Οι Ακολουθίες είναι μακρές και κατανυκτικές, κυριαρχούν δε σε αυτές τα πολλά “διαβαστά” (ψαλμοί, αναγνώσματα, ευχές), η λιτότητα και η αρχαιοπρέπεια. Η σημαντικότερη διαφορά της Μεγάλης Σαρακοστής από το υπόλοιπο εκκλησιαστικό έτος είναι η απαγόρευση της τελέσεως της Θείας Λειτουργίας εκτός Σαββάτου και Κυριακής. Αντί της κανονικής Θείας Λειτουργίας τελείται κατά τις καθημερινές της Μεγάλης Σαρακοστής (κυρίως τις Τετάρτες και τις Παρασκευές) η Θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων Τιμίων Δώρων, η οποία αποτελεί χωρίς αμφιβολία την καρδιά της Μεγάλης Σαρακοστής.

Τη λειτουργική ατμόσφαιρα της Μεγάλης Σαρακοστής συμπληρώνουν οι Κατανυκτικοί Εσπερινοί των Κυριακών, το Μεγάλο Απόδειπνο που αναγινώσκεται από τη Δευτέρα μέχρι την Πέμπτη με ψαλμωδία μέρους του Μεγάλου Κανόνος του Αγίου Ανδρέου Κρήτης κατά την πρώτη εβδομάδα και Κανόνων από το Θεοτοκάριο κατά τις υπόλοιπες εβδομάδες, ο Όρθρος, οι Ώρες και ο Εσπερινός, που έχουν αυτή την περίοδο έντονο κατανυκτικό χρώμα, και φυσικά η ιδιαίτερα λαοφιλής Ακολουθία των Χαιρετισμών στην Υπεραγία Θεοτόκο που τελείται κάθε Παρασκευή.

Με την Ακολουθία των Χαιρετισμών διακόπτεται για δύο ημέρες η πένθιμη και κατανυκτική ατμόσφαιρα των καθημερινών της Μεγάλης Σαρακοστής, για να επανέλθει και πάλι το απόγευμα της Κυριακής με τον Κατανυκτικό Εσπερινό, αφού πρώτα ζήσουμε τη χαρμόσυνη και αναστάσιμη ατμόσφαιρα των Κυριακών της Μεγάλης Σαρακοστής με την τέλεση της Θείας Λειτουργίας του Μεγάλου Βασιλείου και τη διπλή τους θεματολογία.

Η νηστεία, η εντονότερη προσευχή και η κατά το δυνατόν συμμετοχή στις κατανυκτικές Ακολουθίες της περιόδου της Μεγάλης Σαρακοστής μας υποβοηθούν να εντείνουμε όσο μπορούμε περισσότερο τον πνευματικό μας αγώνα, που δεν είναι αγώνας μόνο της Μεγάλης Σαρακοστής, αλλά αγώνας ολόκληρής μας της ζωής, και αποσκοπεί στην καταπολέμηση των παθών, των αδυναμιών και των ελαττωμάτων μας και την καλλιέργεια των χριστιανικών αρετών, στην κάθαρση της ψυχής από ό,τι αμαυρώνει τη στολή της, για να μπορέσει να βρει χώρο μέσα μας η χάρις του Θεού να ενεργήσει.

Ο πνευματικός αγώνας όμως, για να φέρει πραγματικά αποτελέσματα, πρέπει να θεμελιωθεί πάνω στη βάση της ταπεινώσεως και να στολιστεί με τους καρπούς της μετανοίας.

Αυτές τις δύο αλήθειες μας προβάλλει η Εκκλησία μας προτού ακόμη ξεκινήσουμε το ταξίδι και τον εντατικό πνευματικό αγώνα της Μεγάλης Σαρακοστής μέσα από τα ευαγγελικά αναγνώσματα και τα θαυμάσια τροπάρια των πρώτων εβδομάδων του Τριωδίου, των εβδομάδων προπαρασκευής για τη Μεγάλη Σαρακοστή.

Έτσι με την Παραβολή του Τελώνου και του Φαρισαίου, με την οποία αρχίζει η περίοδος του Τριωδίου, η Εκκλησία μας μας υπενθυμίζει ενόψει της ενάρξεως της Μεγάλης Σαρακοστής μια μεγάλη αλήθεια: Καμιά αρετή και κανένα καλό έργο, άρα ούτε και η νηστεία μας ούτε και ο λοιπός πνευματικός μας αγώνας, δεν έχει αξία, αν δεν συνοδεύεται από την ταπείνωση, αν δεν θεμελιώνεται πάνω στην ταπείνωση, γιατί σε τελευταία ανάλυση δεν μας σώζουν ούτε οι αρετές μας ούτε τα καλά μας έργα, αλλά ο βαθμός της ταπεινώσεως και της μετανοίας μας.

Η ταπείνωση και η μετάνοια ελκύουν όντως τη χάρη του Θεού. Με την Παραβολή του ασώτου εξάλλου, που αναγινώσκεται τη δεύτερη Κυριακή του Τριωδίου, η Εκκλησία μας μας υπενθυμίζει μια άλλη μεγάλη αλήθεια: Η αγάπη του Θεού είναι τόσο μεγάλη, που καμιά αμαρτία, όσο μεγάλη κι αν είναι, δεν μπορεί να την εμποδίσει, φτάνει όμως να υπάρξει αληθινή μετάνοια. Ο Θεός περιμένει από εμάς να κάνουμε το πρώτο βήμα της μετανοίας, για να κάνει Εκείνος όλα τα υπόλοιπα βήματα.

Η Μεγάλη Σαρακοστή είναι, όπως είπαμε, μια μακρά και κοπιαστική πορεία προς το Πάσχα. Εκτός όμως από μια ιδιαίτερη περίοδος του εκκλησιαστικού μας έτους, είναι ταυτοχρόνως και ένας τρόπος ζωής. Είναι η στενή και τεθλιμμένη οδός του συνεχούς και αδιάκοπου πνευματικού αγώνα, η στενή και τεθλιμμένη οδός της απαρνήσεως του δικού μας αμαρτωλού θελήματος και του αμαρτωλού μας εαυτού, διά της οποίας πρέπει να διέλθει κανείς, για να εισέλθει στη χαρά της αιώνιας Βασιλείας των ουρανών. Αν η ζωή μας γίνει μια διαρκής Μεγάλη Σαρακοστή, τότε θα είναι και μια διαρκής Ανάσταση, ένα αδιάκοπο Πάσχα, που θα μας οδηγήσει στην ανάσταση στην αιώνια ζωή.

(Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό “Παράκληση. Περιοδική Ἔκδοση Ἱερᾶς Μητροπόλεως Λεμεσοῦ”, τεῦχος 59)

Το άρθρο Μεγάλη Σαρακοστή: Μια μακρά και κοπιαστική πορεία προς το Πάσχα. εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

Η παρακάτω  σύντομη προσευχή που αποδίδεται στον Άγιο Εφραίμ το Σύρο, μπορεί να ονομαστεί ως η προσευχή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Λέγεται δυό φορές στο τέλος κάθε Ακολουθίας από τη Δευτέρα ως την Παρασκευή.

«Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου, πνεύμα αργίας, περιεργίας, φιλαρχίας, και αργολογίας μη μοι δως. Πνεύμα δε σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, υπομονής, και αγάπης χάρισε μοι τω σω δούλω. Ναι Κύριε Βασιλεύ, δώρησαί μοι του οράν τα εμά πταίσματα, και μη κατακρίνειν τον αδελφόν μου· ότι ευλογητός ει εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».

Μετάφραση:

«Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου, μην παραχωρήσεις να με κυριέψει το πνεύμα της αργίας, της περιέργειας, της φιλαρχίας και της αργολογίας. Πνεύμα σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, υπομονής και αγάπης χάρισε σε μένα τον δούλο σου. Ναι, Κύριε, Βασιλιά μου, δος μου το χάρισμα να βλέπω τις δικές μου αμαρτίες και να μην κατακρίνω τον αδελφό μου. Γιατί είσαι άξιος κάθε δοξολογίας στους ατελεύτητους αιώνες. Αμήν».

Η προσευχή μας βοηθεί στον προσωπικό αγώνα της μετάνοιας αναφέροντας τις πνευματικές αρρώστιες από τις οποίες πρέπει να θεραπευθούμε ώστε να μπορέσουμε να στραφούμε στο Θεό. Στην αρχή ο πιστός δέχεται τον Θεό ως κύριο της ζωής του και ομολογεί την αφοσίωση του σ’ αυτόν. Τον παρακαλεί να μην επιτρέψει για λόγους παιδαγωγικούς τους διάφορους πειρασμούς, που συνήθως παραχωρούνται για ωφέλεια του ανθρώπου. Η έκφραση «Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου» αναφέρεται στο βιβλίο Σοφία Σειράχ, στο οποίο υπάρχει και μία παρόμοια έκφραση: «Κύριε και Θεέ της ζωής μου». Ο Κύριος είναι αυτός που δίνει τη ζωή.

Το πνεύμα της αργίας 

Το πνεύμα της αργίας, της τεμπελιάς, της παθητικότητας, μας κάνει να νομίζουμε ότι δεν μπορούμε να αλλάξουμε, δεν μπορούμε να ανέβουμε και μας οδηγεί σε πνευματική φθορά. Έτσι δεν επιθυμούμε την αλλαγή προς το καλύτερο, οι καρδιές μας δεν κατευθύνονται προς τα άνω αλλά βυθίζονται στα κάτω. Η αργία δηλητηριάζει κάθε βήμα μας και γίνεται ρίζα όλης της αμαρτίας. Ο πιστός  σταματά τον πνευματικό του αγώνα, και δεν κοπιάζει για τη σωτηρία του.

Το πνεύμα της περιέργειας

Η αργία γεννά το πνεύμα της περιέργειας. Περιέργεια σημαίνει τη δειλία. Αυτή γεννά την αποθάρρυνση, την απαισιοδοξία, την απελπισία. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να βλέπει κάθε καλό και θετικό,  Είναι μια δαιμονική δύναμη που γεμίζει με το ψέμα σκοτάδι τη ψυχή και κάνει τον άνθρωπο να μη μπορεί να δει τον Θεό και να τον επιθυμήσει, δεν έχει θέληση να αγωνιστεί πνευματικά.

Το πνεύμα της φιλαρχίας

Το πνεύμα της αργίας και της περιέργειας δημιουργούν στη ζωή την επιθυμία της φιλαρχίας δηλ. της φιλοπρωτίας. Ο εαυτός μου γίνεται κέντρο του κόσμου. Η ζωή μου γίνεται εγωιστική και εγωκεντρική και όλοι οι άλλοι γίνονται μέσα για τη δική μου ικανοποίηση. Ο Θεός δεν είναι ο Κύριος και Δεσπότης της ζωής μου αλλά το εγώ μου. Η επιθυμία της φιλαρχίας με κάνει να κρίνω οτιδήποτε με τις δικές μου ανάγκες, επιθυμίες και κρίσεις και στις σχέσεις μου με τους άλλους ζητώ να υποτάσσονται σε μένα. Η φιλαρχία μου εκφράζεται όχι μόνο σαν ανάγκη να εξουσιάζω τους άλλους αλλά και σαν έλλειψη ενδιαφέροντος, σεβασμού και φροντίδας γι’ αυτούς. 

Το πνεύμα της αργολογίας

Μόνο στον άνθρωπο δόθηκε, σαν το μεγαλύτερο δώρο, το χάρισμα του λόγου. Είναι η σπουδαιότερη έκφραση της θείας εικόνας αλλά και ένας μεγάλος κίνδυνος για την πτώση, την καταστροφή και την αμαρτία. Ο λόγος σώζει αλλά και σκοτώνει. Ο λόγος λέει την αλήθεια αλλά και το ψέμα. Όταν δεν υπηρετεί τον Θεό γίνεται αργολογία και δύναμη της αμαρτίας. Αργολογία, είναι η φλυαρία, η κατάκριση, η καταλαλιά, αλλά και ο λόγος που δεν ωφελεί, οι ανοησίες, λόγια που δεν χρειάζονται, είναι άχρηστα. Συχνά ομολογούμε ότι «πήγα και σκότωσα την ώρα μου». «Λόγος αργός», δηλαδή  μη ουσιαστικός «μη εκπορευέσθω» (Εφεσ. 4,29), να μην βγαίνει από το στόμα μας λέει ο Απ. Παύλος. Και συμπληρώνει  ο Απ. Ιάκωβος: «Ει τις εν λόγῳ ου πταίει, ούτος τέλειος ανήρ»(Ιακ. 3,1).

Αυτά τα τέσσερα σημεία είναι τα εμπόδια για την μετάνοια που πρέπει να ξεπεραστούν. Αυτό μπορεί να γίνει μόνο με την βοήθεια του Θεού. Γι’ αυτό και στο πρώτο μέρος της προσευχής ο αβοήθητος άνθρωπος φωνάζει μέσα από τα βάθη της καρδιάς του.

Στο δεύτερο μέρος η προσευχή αναφέρεται στους τέσσερεις θετικούς στόχους της μετάνοιας.

Το πνεύμα της Σωφροσύνης

Σωφροσύνη σημαίνει εγκράτεια, αγνότητα, καθαρότητα στο σώμα και στην ψυχή. Είναι η αρετή η αντίθετη στην σαρκική διαφθορά, που είναι αποξένωση του σώματος από τη ζωή και τον έλεγχο του πνεύματος. Ο Κύριος επαναφέρει τη σωφροσύνη μέσα μας με το να μας οδηγεί στον Θεό. Αυτό γίνεται με  εγκράτεια του νου και του σώματος και με σκληρή άσκηση. Η καθαρότητα της ψυχής εγγυάται τη θέα του Θεού: «Μακάριοι οι καθαροί τη καρδίᾳ ότι αυτοί, τον Θεόν όψονται» (Ματθ. 5,8).

Το πνεύμα της ταπεινοφροσύνης

Ο πρώτος και σπουδαίος καρπός της σωφροσύνης είναι η τα­πεινοφροσύνη. Είναι η νίκη της αλήθειας μέσα μας και η απομάκρυνση του ψεύδους μέσα στο οποίο συνήθως ζούμε. Μόνο με τη ταπεινοφροσύνη μπορεί κανείς να δει τα πράγματα όπως είναι και έτσι να δει το μεγαλείο, την καλωσύνη και την αγάπη του Θεού στο καθετί. Να γιατί ο Θεός «υπερηφάνοις αντιτάσσεται, ταπεινοίς δε δίδωσι χάριν» και ότι «ο ταπεινών εαυτόν υψωθήσεται» (Λουκ. 18,14). Επίσης, ο πρώτος μακαρισμός αφιερώνεται στους ταπεινούς: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, ότι αυτών εστιν η βασιλεία των ουρανών» (Ματθ. 5,3).

Το πνεύμα της υπομονής

Ο άν­θρωπος συνήθως είναι ανυπόμονος και βιάζεται να κρίνει και να καταδικάσει τους άλλους. Με ατελή και διαστρεβλωμένη γνώση των πραγμάτων που έχει, όλα τα μετρά με βάση τις δικές του ιδέες και προτιμήσεις. Θέλει η ζωή του να είναι πετυχημένη τώρα, αυτή τη στιγμή. Η υπομονή, βέβαια, είναι μια αληθινά θεϊκή αρετή. Ο Θεός είναι υπομονετικός γιατί βλέπει το βάθος όλων των πραγμάτων. Όσο πιο κοντά είμαστε στο Θεό τόσο περισσότερο υπομονετικοί γινόμαστε. «Εν τη υπομονή υμών κτήσασθαι τας ψυχάς υμών» (Λουκ. 21,19),

Το πνεύμα της αγάπης

Η αγάπη είναι ο καρπός όλων των αρετών, κά­θε καλλιέργειας και κάθε προσπάθειας. Είναι το δώρο του Θεού που αποτελεί σκοπό για κάθε πνευματική προετοιμασία και άσκηση.

Η λέξη «πνεύμα» που χρησιμοποιείται μπροστά από τις αμαρτίες και τις αρετές  σημαίνει να μας δώσει ο Θεός τη διάθεση, το φρόνημα, τον πόθο να επιθυμήσουμε αυτές τις αρετές και να μισήσουμε αυτές τις αδυναμίες.

Στην τελική αίτηση της προ­σευχής ζητάμε: «…δώρησαί μοι του οράν τα εμά πταίσματα και μη κατακρίνειν τον αδελφόν μου…» που φανερώνει τον κίνδυνο της  υπερηφάνειας, που είναι η πηγή του κακού. Δεν είναι αρκετό να βλέπουμε τα δικά μας αμαρτήματα γιατί ακόμα και αυτή η φαινομενική αρετή μπορεί να μετατραπεί σε υπερηφάνεια. Η ψευδοευσέβεια που είναι το κάλυμμα της ταπεινοφροσύνης και της αυτομεμψίας μπο­ρεί να οδηγήσει στην υπερηφάνεια.  Αυτή μπορεί να εξαφανιστεί μόνο όταν βλέπουμε τα δικά μας σφάλματα και δεν κατακρίνουμε τους αδελφούς μας.

Μετά από κάθε αίτηση στην προσευχή που αναφέραμε κάνουμε μια μετάνοια (γονυκλισία). Οι μετάνοιες αποτελούν ένα από τα χαρακτηριστικά ολόκληρης της λατρείας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, είναι τα ψυχοσωματικά δείγματα της μετάνοιας, της λατρείας, της ταπεινοφροσύνης, είναι μια  ιεροτελεστία κατ’ εξοχήν αυτής της περιόδου.

(Αλέξανδρος Χριστοδούλου, Θεολόγος)

Το άρθρο Η προσευχή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

Το άρθρο Μ. Τεσσαρακοστή: Η οδός προς τη συνάντηση με το Θεό εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

Η Ακολουθία του Αποδείπνου ανήκει στις Ακολουθίες του Νυχθημέρου.

Το Απόδειπνο, είναι ευρύτερα γνωστή λόγω της συχνής, μάλλον καθημερινής, χρήσης της. Το Απόδειπνο είναι η δεύτερη στη σειρά Ακολουθία του Νυχθημέρου (μετά τον Εσπερινό, που είναι η πρώτη) και ακολουθεί το Μεσονυκτικό.

Α΄. Η προέλευση της Ακολουθίας

Το Απόδειπνο είναι μία από τις γνωστές ακολουθίες της Εκκλησίας. Πρόκειται για ακολουθία που αρχικά αποτελούσε κατ’ ιδίαν προσευχή των μοναχών, τελούμενη «ἐν τοῖς κελλίοις». Με την πάροδο των χρόνων οι μοναχοί, ακολουθώντας την αγαπημένη τους τακτική, αύξησαν το περιεχόμενο της ακολουθίας, με αποτέλεσμα να αποκτήσει αξιοσημείωτο μήκος. Επειδή, όμως, η ακολουθία ξέφυγε από τα όρια των μονών (σ’ αυτό βοηθούσε και η επικράτηση του μοναχικού τυπικού) και εισήλθε στις ενορίες, η μεγάλη χρονική διάρκεια αποτέλεσε πρόβλημα για την καθημερινή τέλεσή της. Έτσι, κατά τον 14ο με 15ο αιώνα δημιουργήθηκε αναγκαστικά μία επιτομή της, που έλαβε την ονομασία «Μικρό Απόδειπνο», για να ξεχωρίζει από την αρχική ακολουθία, η οποία θα ονομαζόταν πλέον «Μέγα Απόδειπνο».  

Το Μικρό Απόδειπνο, ως νεότερο και μικρότερο σε έκταση, επικράτησε στις ενορίες, ενώ το Μέγα περιορίστηκε ως ακολουθία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα αφ’ ενός να παραμείνει και να καθιερωθεί το (Μικρό) Απόδειπνο ως καθημερινή ακολουθία, για χρήση από όλους τους πιστούς. Αφ’ ετέρου, το Μέγα δεν λησμονήθηκε, αλλά παρέμεινε σε χρήση κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Η λειτουργική αυτή περίοδος είναι κατάλληλη για μακροσκελείς ακολουθίες αλλά και αρκετά συντηρητική για μεγάλες αλλαγές. Έτσι, καθιερώθηκε η τέλεσή του ακόμη και στους ενοριακούς ναούς. Το Μεγάλο Απόδειπνο τελείται από τη Δευτέρα ως την Πέμπτη των εβδομάδων της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, ενώ την Παρασκευή τελείται το  

Β΄ Η Θεολογική σημασία του Αποδείπνου

Το Απόδειπνο τελείται μεταξύ δείπνου και κατάκλισης. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Μεγάλου Βασιλείου «συμπληρωθείσης δὲ τῆς ἡμέρας, ἡ εὐχαριστία περὶ τῶν ἐν αὐτῇ δεδομένων ἡμῖν ἢ κατωρθωμένων ἡμῖν, καὶ τῶν παρεθέντων ἡ ἐξαγόρευσις, εἴτε ἑκούσιον, εἴτε ἀκούσιον, εἴτε που καὶ λανθάνον πλημμέλημα γέγονεν, ἢ ἐν ῥήμασιν, ἢ ἐν ἔργοις, ἢ κατ’ αὐτὴν τὴν καρδίαν, περὶ πάντων ἐξιλεουμένων ἡμῶν διὰ τῆς προσευχῆς τὸν Θεόν. Μέγα γὰρ ὄφελος ἡ ἐπίσκεψις τῶν παρελθόντων πρὸς τὸ μὴ τοῖς ὁμοίοις αὖθις περιπεσεῖν. Διό φησιν· Ἃ λέγετε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν, ἐπὶ ταῖς κοίταις ὑμῶν κατανύγητε. Καὶ πάλιν, τῆς νυκτὸς ἀρχομένης, ἡ αἴτησις τοῦ ἀπρόσκοπον ἡμῖν καὶ φαντασιῶν ἐλευθέραν ὑπάρξαι τὴν ἀνάπαυσιν· λεγομένου καὶ ἐν ταύτῃ τῇ ὥρᾳ ἀναγκαίως τοῦ ἐνενηκοστοῦ ψαλμοῦ»17. Δύο θεματικούς άξονες για αυτήν την ακολουθία παρουσιάζει ο Μέγας Βασίλειος: ευχαριστία για την παρελθούσα ημέρα και προσευχή για ήρεμο ύπνο και ανάπαυση, κατά την επερχόμενη νύκτα.

Είναι, λοιπόν, το Απόδειπνο ευχαριστία στον Θεό για τη νύκτα που πλησιάζει και θα προσφέρει ανάπαυση στον κουρασμένο άνθρωπο, αλλά και μία υπόμνηση του θανάτου, αφού ο νυκτερινός ύπνος είναι ένας τύπος του θανάτου, του μεγάλου ύπνου, από τον οποίο θα «ξυπνήσουμε»  με την κοινή Ανάσταση κατά τη Δευτέρα Παρουσία. Επιπλέον, είναι μία προσευχή ώστε να περάσουν οι πιστοί την νύκτα ήρεμα και ανεπηρέαστα από τις επιθέσεις των σκοτεινών δυνάμεων. Είναι γνωστό στην παράδοσή μας, ότι η νύκτα είναι πρόσφορη για την εκδήλωση τέτοιων επιθέσεων,  από τις οποίες σώζει ο Κύριος.

Γ΄ Η τυπική διάταξη της Ακολουθίας

Όπως είδαμε, περί τον 14ο αιώνα υπήρξε η ανάγκη δημιουργίας μίας επιτομής της ακολουθίας του Αποδείπνου, κατάλληλη για χρήση στις ενορίες, αφού η μοναστηριακή ήταν εκτενής για τους λαϊκούς. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να τελούνται δύο ακολουθίες, το Μέγα Απόδειπνο,  κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή και το Μικρό Απόδειπνο, κατά τη διάρκεια του υπόλοιπου λειτουργικού έτους.  Δηλαδή, το μεγαλύτερο σε έκταση (το Μεγάλο) ψάλλεται λιγότερες ημέρες, τις νηστίσιμες (Τεσσαρακοστή), ενώ τον υπόλοιπο χρόνο «συστέλλεται», καθώς αντικαθίσταται με το Μικρό.

Το Μέγα Απόδειπνο ψάλλεται πάντοτε στον κυρίως ναό, και στις μονές και στις ενορίες.

Το διάγραμμα της ακολουθίας του Μεγάλου Αποδείπνου έχει ως εξής:

– «Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν…», «Βασιλεῦ Οὐράνιε, Παράκλητε…».

– Τρισάγιο

Α΄ ΜΕΡΟΣ

– Οι έξι Ψαλμοί του Αποδείπνου: 4ος «Ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαί με εἰσήκουσάς μου…», 6ος «Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με…», 12ος «Ἕως πότε, Κύριε, ἐπιλήσῃ μου εἰς τέλος;…», 24ος «Πρὸς σέ, Κύριε, ἦρα τὴν ψυχήν μου…», 30ος «Ἐπὶ σοί, Κύριε, ἤλπισα…» και 90ος «Ὁ κατοικῶν ἐν βοηθείᾳ τοῦ Ὑψίστου…».

– «Μεθ’ ἡμῶν ὁ Θεός…»

– Τρία τροπάρια «Τὴν ἡμέραν διελθών…», «Τὴν ἡμέραν παρελθών…» και «Τὴν ἡμέραν διαβάς…».

– «Ἡ ἀσώματος φύσις…»

– Το Σύμβολο της Πίστεως

– «Παναγία Δέσποινα Θεοτόκε…»

– Τροπάρια (τρία)

– Ευχή του Μεγάλου Βασιλείου «Κύριε, Κύριε, ὁ ῥυσάμενος ἡμᾶς…»

Β΄ ΜΕΡΟΣ

– «Δεῦτε προσκυνήσωμεν…» (τρίς)

– 50ος Ψαλμός «Ἐλέησόν με ὁ Θεὸς…»

– 101ος Ψαλμός «Κύριε, εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου…»

– Προσευχή Μανασσή «Κύριε παντοκράτορ, ὁ Θεὸς τῶν Πατέρων ἡμῶν…»

– Τρία τροπάρια

– Ευχή «Δέσποτα Θεέ, Πάτερ παντοκράτορ»

Γ΄ ΜΕΡΟΣ

– «Δεῦτε προσκυνήσωμεν…» (τρίς)

– 69ος Ψαλμός «Θεός, εἰς τὴν βοήθειάν μου πρόσχες…»

– 142ος Ψαλμός «Κύριε εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου…»

– Δοξολογία «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ…»

– «Κύριε τῶν Δυνάμεων…»

– Ευχή «Ὁ ἐν παντὶ καιρῷ…»

– Ευχή «Ἄσπιλε, ἀμόλυντε, ἄφθορε…»

– Ευχή «Καὶ δὸς ἡμῖν, Δέσποτα…»

– Ευχή «Ὑπερένδοξε, ἀειπάρθενε…»

– Ευχή «Ἡ ἐλπίς μου ὁ Πατήρ…»

– Ευχή «Τὴν πᾶσαν ἐλπίδα μου…»

– Κεφαλοκλισία – Απόλυσις

– «Εὐξώμεθα ὑπὲρ…»

– Τροπάριο «Πάντων προστατεύεις, Ἀγαθή…» ή «Σφαγήν σου τὴν ἄδικον Χριστέ…»

– «Δὶ’ εὐχῶν…».

Το Απόδειπνο απαρτίζεται από ψαλμούς, ευχές και ύμνους εξαιρετικού υμνολογικού και θεολογικού περιεχομένου, που αναδεικνύουν τους λατρευτικούς στόχους της ακολουθίας και τους ιδιαίτερους συμβολισμούς της. Το Μέγα Απόδειπνο επιμερίζεται σε τρία μέρη. Κατά τον Άγιο Συμεών Θεσσαλονίκης «τὰ μὲν οὖν ἀποδεῖπνα τῆς Ἁγίας Τεσσαρακοστης μεγάλα καὶ οὕτω καλούμενα καὶ εἰς τρεῖς διαιροῦνται μοίρας, εἰς τύπον τῆς Ἁγίας Τριάδος, καὶ τὴν ὑπὲρ ἡμῶν ἐξιλέωσιν…». Τριμερής ο καταμερισμός των ιερών κειμένων της ακολουθίας εις τύπον της Αγίας Τριάδος, ακόμη ένας ιερός συμβολισμός για το Απόδειπνο.

Αξίζει να υπογραμμιστεί η ιδιαίτερα πλούσια χρήση του Ψαλτηρίου. Συνολικά λέγονται δέκα Ψαλμοί (έξι στο πρώτο μέρος και από δύο στα υπόλοιπα μέρη), ενώ φαίνεται πως ο επιθυμητός αριθμός τους ήταν δώδεκα. στη θέση, όμως, του τρίτου Ψαλμού του δεύτερου μέρους έχει τεθεί η προσευχή του Μανασσή, ενώ στην αντίστοιχη θέσητου τρίτου μέρους αντί Ψαλμού έχει τεθεί η Δοξολογία25.  Το Απόδειπνο, αμέσως την έναρξή του (με το Εὐλογητὸς…, την προσευχή προς το Άγιο Πνεύμα «Βασιλεῦ Οὐράνιε …» και το Τρισάγιο),  περνά στο πρώτο από τα τρία μέρη του, όπου υπάρχουν 6 Ψαλμοί (4ος, 6ος, 12ος, 24ος, 30ος και 90ος), από τους συνολικά 10 της όλης ακολουθίας. Πρόκειται για ένα «ιδιότυπο Εξάψαλμο», αποτελούμενο από εκλεκτούς Ψαλμούς, με νυκτερινό περιεχόμενο, κατάλληλους για την προσευχή της Εκκλησίας αυτή την ώρα της ημέρας.

Ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός, μάλιστα, αναφέρει συγκεκριμένο στίχο από κάθε Ψαλμό, που αναδεικνύει την σημασία του ως νυκτερινής προσευχής. Έτσι από τον 4^ο Ψαλμό αναφέρει τον στίχο 9 «ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω, ὅτι σύ, Κύριε, κατὰ μόνας ἐπ᾿ ἐλπίδι κατῴκισάς με», από τον 6^ο Ψαλμό τον στίχο 7 «λούσω καθ᾿ ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου, ἐν δάκρυσί μου τὴν στρωμνήν μου βρέξω», από τον 12ο τον στίχο 4 «φώτισον τοὺς ὀφθαλμούς μου, μήποτε ὑπνώσω εἰς θάνατον», από τον 24ο τον στίχο 5  «δίδαξόν με, ὅτι σὺ εἶ ὁ Θεὸς ὁ σωτήρ μου, καὶ σὲ ὑπέμεινα ὅλην τὴν ἡμέραν», από τον 30ο τον στίχο 6 «εἰς χεῖράς σου παραθήσομαι τὸ πνεῦμά μου» και από τον 90ο τον γνωστό στίχο 5 και το πρώτο μισό του στίχου 6  «οὐ φοβηθήσῃ ἀπὸ φόβου νυκτερινοῦ, ἀπὸ βέλους πετομένου ἡμέρας, ἀπὸ πράγματος ἐν σκότει διαπορευομένου», που αποτελεί και την πρώτη  βιβλική βάση της προσευχής προ της κατακλίσεως, που οδήγησε στην δημιουργία του Αποδείπνου.

Η επιλογή των στίχων μόνο τυχαία δεν είναι. Ξεχειλίζουν από την πίστη προς τον Θεό, ελπίδα για τη βοήθειά Του, ειλικρινή αισθήματα μετανοίας, εμπιστοσύνη στην δύναμή Του να συντρίψει τις δυνάμεις του σκότους, ακόμη και μνήμη θανάτου, αφού ο βραδινός ύπνος γίνεται τύπος του θανάτου. Οι Ψαλμοί αυτοί προσιδιάζουν στους στόχους του Αποδείπνου προβάλλοντας εμπιστοσύνη, συντριβή, ελπίδα και τελικά πίστη.

Ακολουθεί ένας αρχαίος ύμνος, το «Μεθ’ ἡμῶν ὁ Θεός…», που ψάλλεται σε β΄ ήχο. Αποτελεί δημιουργία της πρώτης περιόδου της Υμνολογίας (Α΄-Γ΄ αίωνες). Πρόκειται για επιλογή στίχων από το 8ο και 9^ο κεφάλαιο του Ησαΐα, που ψάλλεται αντιφωνικά κατά στίχο και χρησιμοποιεί ως εφύμνιο το ακροστίχιο του πρώτου στίχου «Ὅτι μεθ’  ἡμῶν ὁ Θεός». Κατά τον Άγιο Μάρκο τον Ευγενικό «μετὰ τοῦτο μέρη τινὰ Ἠσαΐου προφητείας ἀπολαβόντες ᾄδομεν, κατὰ τῆς τῶν δαιμόνων ἐνεργείας ἠμῖν συμβαλλόμενα, τῶν ἐν νυκτὶ μάλιστα τὴν πονηρὰν δύναμιν ἐπιδεικνυμένων».  

Στη συνέχεια, ψάλλονται τρία τροπάρια για να ακολουθήσει ακόμα ένας αρχαίος ύμνος, «Ἡ ἀσώματος φύσις…». Αποτελεί δημιουργία του Δ΄ αιώνα (δεύτερη περίοδος της Υμνολογίας). Είναι γραμμένος σε αυτοτελείς ενδεκασύλλαβους στίχους σε ημιστίχια ισοσύλλαβα (18 ημιστίχια).  Ψάλλεται σε ήχο πλάγιο β΄.  Το πρώτο μέρος ολοκληρώνεται με το απαραίτητο Σύμβολο της Πίστεως, ως ομολογίας της πίστης μας, τον ενδιαφέροντα ύμνο «Παναγία Δέσποινα Θεοτόκε…», τρία τροπάρια και την εξαιρετική ευχή του Μεγάλου Βασιλείου «Κύριε, Κύριε, ὁ ῥυσάμενος ἡμᾶς…», που συγκεφαλαιώνει τα αιτήματα της προ του ύπνου προσευχής των πιστών. Αυτό το πρώτο μέρος, μπορούμε να υποστηρίξουμε, ότι αποτελεί μία πλήρη ακολουθία προ του ύπνου, που θα μπορούσε να υπάρξει και αυτοτελώς.

Το Μέγα Απόδειπνο, όμως, συνεχίζεται με το δεύτερο μέρος, ξεκινώντας με το «Δεῦτε προσκυνήσωμεν…» και τον 50ο Ψαλμό «Ἐλέησόν με ὁ Θεὸς…», τον απαραίτητο Ψαλμό μετανοίας για πολλές ακολουθίες της Εκκλησίας: «αὔθις ἀρξάμενοι τόν τε πεντηκοστὸν ᾄδομεν, ὡς μηδέποτε τοῦτον παραλελεῖφθαι, μετανοίας ὄντα διδακτικόν, ἢν ὀφείλομεν  ἐπιδείκνυσθαι τῷ Θεῷ διὰ βίου παντὸς» κατά τον Άγιο Μάρκο τον Ευγενικό.

Ακολουθεί ο 101ος Ψαλμός «Κύριε, εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου…», που είναι Ψαλμός που προσιδιάζει σε ανθρώπους βαθύτατα προβληματισμένους και σε δυσχερέστατη θέση ευρισκομένους, που,  όμως, δεν απελπίζονται, αλλά με πίστη προσεύχονται στον Θεό,  ελπίζοντας στη δικαίωση και ανακούφισή τους.

Ακολουθεί η προσευχή του Μανασσή «Κύριε παντοκράτορ, ὁ Θεὸς τῶν Πατέρων ἡμῶν…», «ἀντὶ δὲ τοῦ τρίτου ψαλμοῦ τὴν Μανασσῆ βασιλέως προσευχὴν λεγομένην,  μετανοίας τε καὶ κατανύξεως ἀφορμὴν οὖσαν» κατά τον Άγιο Μάρκο τον Ευγενικό.

Το δεύτερο μέρος καταλήγει με τρία τροπάρια και την ευχή «Δέσποτα Θεέ, Πάτερ παντοκράτορ».

Στο τρίτο μέρος έχουμε πάλι το «Δεῦτε προσκυνήσωμεν…», Ψαλμούς, τον 69ο Ψαλμό «Ὁ Θεός, εἰς τὴν βοήθειάν μου πρόσχες…», με τον οποίο εντείνεται η προσευχή προς τον Θεό, που περιλαμβάνει το αίτημα της άμεσης βοήθειας προς τον αγωνιούντα άνθρωπο, τον 142^ο Ψαλμό «Κύριε εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου…», στον οποίο επικρατεί τόνος συντριβής και τόνος παρακλήσεως θερμής και τη Δοξολογία, αντί για τρίτο Ψαλμό.

Στο σημείο αυτό, κατά την Α΄ Εβδομάδα των Νηστειών από την Καθαρά Δευτέρα ως και την Πέμπτη, ψάλλεται ο Μεγάλος Κανόνας, ποίημα του Αγίου Ανδρέα Κρήτης, σε τέσσερις στάσεις, μία για κάθε ημέρα.

Ακολουθεί ακόμα ένας αρχαίος ύμνος, γνωστός και αγαπητός στους πιστούς κατά την περίοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, το «Κύριε τῶν Δυνάμεων…», που ψάλλεται σε ήχο πλάγιο β΄. Η φράση αυτή προέρχεται από τον στίχο 8 του 45ου Ψαλμού «Κύριος τῶν δυνάμεων μεθ᾿ ἡμῶν». Ψάλλεται αντιφωνικά και σε κάθε επανάληψή του προτάσσεται στίχος από τον 150ο Ψαλμό «Αἰνεῖτε τὸν Θεὸν ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ» (στίχ. και ακολουθεί το εφύμνιο «Κύριε τῶν Δυνάμεων, μεθ’ ἡμῶν γενοῦ· ἄλλον γὰρ ἐκτός σου βοηθόν, ἐν θλίψεσιν οὐκ ἔχομεν, Κύριε τῶν Δυνάμεων, ἐλέησον ἡμᾶς».  

Το τρίτο μέρος ολοκληρώνεται με τις πολύ γνωστές Ευχές «Ὁ ἐν παντὶ καιρῷ…», «Ἄσπιλε, ἀμόλυντε, ἄφθορε…», «Καὶ δὸς ἡμῖν, Δέσποτα…», «Ὑπερένδοξε, ἀειπάρθενε…», «Ἡ ἐλπίς μου ὁ Πατήρ…» και «Τὴν πᾶσαν ἐλπίδα μου…»39, Κεφαλοκλισία – Απόλυση, το «Εὐξώμεθα ὑπὲρ…», το Τροπάριο «Πάντων προστατεύεις, Ἀγαθή…» ή «Σφαγήν σου τὴν ἄδικον Χριστέ…» και κατακλείεται με το «Δὶ’ εὐχῶν…».  Στο «Εὐξώμεθα»  παρατίθενται τα αιτήματα προσευχής και ο λαός απαντά με το «Κύριε ἐλέησον»

Το άρθρο Η Ακολουθία του Μεγάλου Αποδείπνου εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".

Αποθώμεθα τα έργα του σκότους και ενδυσώμεθα τα όπλα του φωτός.

Το «σύνθημα» προσανατολισμός που ακούγεται καθ᾽ όλη τη διάρκεια της Μ. Σαρακοστής είναι το λόγιο του αποστόλου Παύλου, το οποίο καλεί σε αποτίναξη των σκοτεινών αμαρτωλών έργων μας και σε ένδυσή μας με τα όπλα του φωτός. ‘᾽Αποθώμεθα τα έργα του σκότους και ενδυσώμεθα τα όπλα του φωτός᾽.

Το πρώτο που μας επισημαίνει ο απόστολος είναι ν᾽ αποδεχθούμε ότι πολύ συχνά βρισκόμαστε σε κατάσταση σκότους, δηλ. αμαρτίας, γι᾽ αυτό και τα έργα μας είναι έργα αμαρτωλά. Κι είναι γεγονός ότι δεν υπάρχει άνθρωπος και μάλιστα Χριστιανός, που να μην ομολογεί με ευκολία την αμαρτωλότητά του σ᾽ ένα γενικό και αόριστο επίπεδο. ‘Και ποιος δεν είναι αμαρτωλός;᾽ ακούμε από τον καθένα στην όποια συζήτηση που μπορούμε να κάνουμε μαζί του. Μια τέτοια ομολογία όμως που καλύπτεται κάτω από την αοριστολογία και τη γενικολογία δεν φαίνεται να είναι αυτό που έχει κατά νού ο απόστολος. Και τούτο γιατί η αόριστη αποδοχή της αμαρτωλότητός μας κατά πάσα πιθανότητα λειτουργεί ως άλλοθι της ίδιας της αμαρτίας μας, αφού τελικά όλοι το…ίδιο κάνουμε και στην ίδια κατάσταση βρισκόμαστε. Με άλλα λόγια ομολογούμε την αμαρτωλότητα της ανθρώπινης φύσης μας για να τη δικαιώσουμε ως κάτι το φυσικό!

Ο απόστολος όμως με την πρόσκλησή του ν᾽ αποτινάξουμε τα έργα του σκότους και της αμαρτίας δίνει δραματικό χαρακτήρα στο λόγο του:

ό,τι κάνουμε, ό,τι λέμε, ό,τι ακόμη σκεφτόμαστε, αν είναι αποκομμένο από τον Χριστό, την πηγή του φωτός, είναι αμαρτία και άρα σκοτάδι. Τελικώς, ο μη εν Χριστώ ενεργών ζει και κινείται στην ανυπαρξία, έστω κι αν φαίνεται σπουδαίο και σημαντικό αυτό που επιτελεί στον κόσμο. Κι ίσως η εποχή μας είναι τέτοια εποχή ανυπαρξίας από πλευράς πνευματικής, αφού όχι μόνον οι εκτός της ᾽Εκκλησίας, αλλά πολλές φορές και οι ίδιοι οι Χριστιανοί ζούμε και συμπεριφερόμαστε σα να μην έχουμε καμμία σχέση με τον Χριστό, σα να είμαστε στην προ Χριστού ακόμη εποχή. Πρόκειται για την κατάσταση της εκκοσμίκευσης, όπως έχει επισημανθεί προ πολλού, κατά την οποία έχει αποδεσμευτεί η ζωή μας από την παρουσία του Χριστού και συνεπώς η αθεΐα με την πρακτική της μορφή είναι το γνώρισμα της ζωής μας.

Η τραγικότητα όμως της καταστάσεως αυτής έχει υποδειχθεί ήδη από τον Κύριο: είναι ζωή εν θανάτω. ᾽Εκείνος που δεν προσδιορίζεται στη ζωή του από τις προϋποθέσεις του Χριστού στην πραγματικότητα είναι νεκρός. Τα λόγια ᾽Εκείνου εν προκειμένω ηχούν πολύ ξερά και πένθιμα: ‘῎Αφες τους νεκρούς θάψαι τους εαυτών νεκρούς᾽. Είναι νεκρός όποιος δεν Τον αποδέχεται και δεν θέλει να Τον ακολουθεί ως μαθητής Του. Να αποθέσουμε λοιπόν τα έργα του σκότους σημαίνει να πετάξουμε από πάνω μας κάθε τι που αποτελεί κεντρί του θανάτου, κάθε τι που μας στερεί την ικμάδα της ζωής.

Πως θα γίνει αυτό; Με ποιόν τρόπο μπορούμε να ξεφύγουμε από τα θανατερά αυτά δίχτυα; Ο απόστολος είναι σαφής και κατηγορηματικός: μόνο με τη στροφή μας προς το φως. ‘᾽Ενδυσώμεθα τα όπλα του φωτός᾽. Μόνο με το θετικό ξεπερνιέται το αρνητικό. Το σκοτάδι δεν… σκοτώνεται πυροβολώντας το. Κατά φυσικό τρόπο εξαφανίζεται, μόλις έρχεται το φως. Η νύχτα πάντα υποχωρεί, μόλις ξεπροβάλλει η αυγή και ο ήλιος. ῎Ετσι και το σκότος της αμαρτίας εξαφανίζεται, μόλις ο άνθρωπος στραφεί προς το φως το πνευματικό, προς τον Ήλιο της Δικαιοσύνης, τον Κύριο ᾽Ιησού Χριστό. Και στροφή προς το φως σημαίνει ένδυση του ᾽Ι. Χριστού, όπως το λέει και ο ίδιος ο απόστολος: ‘᾽Ενδύσασθε τον Κύριον ᾽Ιησού Χριστόν᾽.

Εδώ αναφύεται όμως κάποιο πρόβλημα: πως καλούμαι ο Χριστιανός να ντυθώ τον Χριστό, αφού ήδη είμαι ενδεδυμένος με Αυτόν λόγω του βαπτίσματός μου; Ο λόγος του Θεού έχει αποκαλύψει ότι ‘όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε᾽. Πως λοιπόν να ντυθώ το ίδιο ένδυμα με το οποίο ήδη είμαι καλυμμένος; Για μας τους Χριστιανούς λοιπόν που είμαστε ενδεδυμένοι τον Κύριο, η προτροπή του απ. Παύλου πρέπει να εννοηθεί ως επανεύρεση του ενδύματός μας. Και μετά το βάπτισμα δυστυχώς αμαρτάνουμε. Η αμέλειά μας μας κάνει να ξεφτίζουμε αυτό που πάντα έπρεπε να διατηρείται καινούργιο. ῎Αρα ντύνομαι τον Χριστό σημαίνει, για μένα τον βαπτισμένο, ζωή μετάνοιας. Καλούμαι να ζω εν μετανοία, για να καθαρίζω το ένδυμα που έλαβα στο βάπτισμα. Γι᾽ αυτό άλλωστε τη μετάνοια χαρακτηρίζουν οι Πατέρες μας ως ανανέωση του βαπτίσματος και δεύτερο βάπτισμα. Σταματώ λοιπόν να είμαι στο σκοτάδι, όταν παίρνω το δρόμο της μετάνοιας, με την οποία και πάλι ξαναβρίσκω τον αληθινό μου εαυτό, το φως που με πλημμύρισε την ημέρα της αναγεννήσεώς μου με την ένταξή μου στην ᾽Εκκλησία.

Κι αυτή η επανεύρεση του ενδύματος διά της μετανοίας είναι ζωή δύναμης και εξουσίας. Γιατί, λέει, ‘ενδύσασθε τα ο π λ α του φωτός᾽. Το φως του Χριστού μας δίνει όπλα και φανερώνει την εξουσία που λάβαμε ως τέκνα πιά Θεού. ‘Όσοι έλαβον τον Χριστόν έδωκεν αυτοίς την εξουσίαν τέκνα Θεού γενέσθαι᾽. Ποια είναι αυτά τα όπλα; Είναι η πανοπλία της χάριτος του Θεού, η πανοπλία του Σταυρού. Ο υμνογράφος της ᾽Εκκλησίας μας, βασισμένος σε ανάλογη περιγραφή του απ. Παύλου, αναγγέλλει: ‘Το στάδιον των αρετών ηνέωκται. Οι βουλόμενοι αθλήσαι εισέλθετε…Και αναλαβόντες την πανοπλίαν του Σταυρού, τω εχθρώ αντιμαχησώμεθα, ως τείχος άρρηκτον κατέχοντες την πίστιν, και ως θώρακα την προσευχήν, και περικεφαλαίαν την ελεημοσύνην. ᾽Αντί μαχαίρας την νηστείαν, ήτις εκτέμνει από καρδίας πάσαν κακίαν᾽. ( Το στάδιο των αρετών έχει ανοίξει. Όσοι θέλετε να αγωνιστείτε εισέλθετε… Και αφού φορέσαμε την πανοπλία του Σταυρού, ας πολεμήσουμε τον εχθρό, έχοντας την πίστη σα στέρεο τείχος και σα θώρακα την προσευχή και περικεφαλαία την ελεημοσύνη. Στη θέση του μαχαιριού τη νηστεία, η οποία βγάζει απ᾽την καρδιά κάθε κακία).

Πίστη, προσευχή, αγάπη κι ελεημοσύνη, νηστεία: να τα όπλα της πνευματικής μας πανοπλίας, με τα οποία καλούμαστε να βαδίσουμε κατά την ευλογημένη περίοδο της Μ. Σαρακοστής, αλλά και καθ᾽ όλη τη ζωή μας. Δεν έχουμε παρά να συναισθανθούμε την εξουσία που μας έχει δοθεί και να την ενεργοποιήσουμε. Το τέλος προβάλλει εμπρός μας λαμπρό και γεμάτο χάρη: η συμμετοχή μας στην ᾽Ανάσταση, η πληρότητα της ένταξής μας στη Βασιλεία του Θεού, την αληθινή πατρίδα μας!

Το άρθρο Το «Σύνθημα» της Μεγάλης Τεσσαρακοστής εμφανίστηκε πρώτα στο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Άνω Καλαμακίου "Θεομήτορος".